środa, 15 października 2014

Jak Adaś Cisowski odkrył tajemnicę Bejgoły, czyli główny wątek "Szatana z siódmej klasy"



"Szatan z siódmej klasy" Kornela Makuszyńskiego to typowa powieść detektywistyczna, w której główny bohater, obdarzony umiejętnością wyciągania logicznych wniosków, "po nitce do kłębka" odnajduje rozwiązanie zagadki. Poniżej przedstawiam etapy rozumowania Adama Cisowskiego, które doprowadziły go do ...  to się okaże w ostatnim etapie, ale że ten tekst to klasyczny spoiler, więc kto nie przeczytał powieści, niech sobie nie psuje efektu.

Poszukiwanie rozwiązania zagadki jest wątkiem głównym "Szatana z siódmej klasy", ale są i inne wątki np.
  1. Wątek miłosny - którego bohaterami są Adam Cisowski i Wanda Gąsowska
  2. Wątek szkolny - szkolne przygody Adama i jego przyjaciół, obóz harcerski niedaleko Bejgoły
  3. Wątek historyczny - historia dworu w Bejgole od 1813 r.
  4. Wątek przygodowy - cała historia z oprychami czyhającymi na skarb

WĄTEK DETEKTYWISTYCZNY:

Etap I:  Adam dowiaduje się o dziwnych wydarzeniach w Bejgole.
  1. Do dworku zawitał Francuza zainteresowany wyłącznie drzwiami.
  2. Po nim pojawił się kupiec, który chciał nabyć dworek za znaczną sumę.
  3. Wkrótce nadeszły listy z Warszawy i Wilna z ofertami kupna dworku za jeszcze wyższą sumę.
  4. Potem z dworku ukradziono drzwi, ale sprawcy porzucili je w pobliskim parku całe odrapane z farby.
  5. Profesor Gąsowski otrzymał list z Bejgoły z informacją o próbie kradzieży kolejnych drzwi. 

Wniosek Adama: Na drzwiach dworku musi być ukryta jakaś niezwykle cenna informacja. Ma ona związek z jakimś Francuzem, 

Etap II:  Adam poszukuje informacji o historii dworku w Bejgole i udziale w niej Francuza.
  1. Profesor Gąsowski mówi, że dworek ma ok. 300 lat i że w jego rodzie nie było żadnego Francuza.
  2. Adam odnajduje na strychu pamiętnik księdza Jana Koszyczka, zawierający opis pobytu w dworku dwóch żołnierzy napoleońskich, wracających z Rosji po klęsce w 1813 r. Oficer, Kamil de Berier, miał ciężko odmrożone nogi. Chorego zakwaterowano w dworskiej bawialni. Miał przy sobie tobołek, z którym nie rozstawał się ani na chwilę. Kiedy na własną prośbę przeniesiono oficera do domku ogrodnika - tobołek zniknął. Wkrótce Kamil wysłał swego towarzysza do Francji z listem do brata - Armanda de Berier. Sam zaczął tracić siły i tuż przed śmiercią poprosił dziedzica, aby, gdy brat przyjedzie do Polski, zakwaterować go  właśnie w domu ogrodnika. Gdyby jednak nie przyjechał - wszystko ma przypaść właścicielom dworku. Po czym wskazał na drzwi.
  3. Okazuje się, ze w domku ogrodnika nie ma drzwi i nie było ich, odkąd mieszkańcy pamiętają.
  4. Tajemniczy "malarz" kradnie pamiętnik.

Wniosek Adama: Ktoś (Francuz?) niedawno odczytał list Kamila de Berier i próbuje za wszelką cenę zrealizować zawarte w nich wskazówki, przy współpracy z podejrzanymi opryszkami.  Tajemnica najwyraźniej dotyczy tobołka oficera. 

Etap III: Adam przypadkowo dociera do listu Kamila de Berier.
  1. W poszukiwaniu kryjówki złoczyńców Adam trafia do dworu w Widliszkach, gdzie oferuje swoją pomoc w przetłumaczeniu starego francuskiego listu dostarczonego przez jakichś mężczyzn z pobliskiej Żywotówki. To list Kamila, w którym każe on bratu natychmiast przyjechać do dworu Gąsowskich i odebrać to, co zapewni świetność rodowi de Berier. Dalsze wskazówki są zaszyfrowane: Dan. Al. Inf. C. III. 10-11. Kluczem do szyfru jest książka, którą bracia wspólnie czytali w dzieciństwie.
  2. Adam odgaduje, o jaką książkę chodzi. To średniowieczne dzieło, które napisał Dante Alighieri - "Boska komedia". Było bardzo modne za życia braci de Berier, czyli w epoce romantyzmu. Składa się z trzech ksiąg: pierwsza to "Piekło", po łacinie: Infernum. (pozostałe to "Czyściec" i "Raj"). W każdej księdze można wyodrębnić części zwane pieśniami (po łacinie: Canticum). Końcówka szyfru to numer pieśni (III) i numery wersów zawierających zaszyfrowany tekst (10-11). Wystarczyło zdobyć książkę i odczytać wiadomość: "Na odrzwiach bramy ten się napis czyta... O treści memu duchowi kryjomej..."
Wniosek Adama: Potwierdza się przypuszczenie - zmarły Kamil de Berier ukrył w dworku coś cennego, a wskazówkę pozostawił na drzwiach od domku ogrodnika. Tylko gdzie są te drzwi? 

Etap IV: Przypadkowe odnalezienie drzwi.
  1. W niewoli u opryszków Adam spotyka się z uwięzionym Francuzem, który opowiada mu historię odnalezienia listu i niefortunnej spółki z bandziorami. Uwolnieni przez harcerzy z pobliskiego obozu, postanawiają ukryć Francuza u księdza Kazuro. Ksiądz,opatrując rękę cudzoziemca, opowiada historię z 1863 r., kiedy to państwo Gąsowscy ukrywali u siebie rannego księdza-powstańca (powstanie styczniowe). Pewnej nocy przenieśli go na plebanię, jako noszy używając drzwi. Te drzwi zostały zamontowane w parafialnej szkółce i są tam do tej pory. 
  2. Adam znajduje napis pod mosiężnym okuciem zamka. Brzmi on: "W wielkim domu znajdziesz dwie malowane brody. Nie patrz poza siebie. Patrz przed siebie i czytaj w brodzie."  
Wniosek Adama: Francuz pozostawił wiadomość w bawialni dworu (wielkiego domu), gdzie początkowo przebywał.    


Etap V: Znalezienie napisu na obrazie.
  1. Po skutecznym pozbyciu się opryszków, Adam szuka wskazówki w bawialni. Widzi portret rycerza z brodą. Naprzeciwko wisi lustro, w którym odbija się portret. Są więc dwie brody. Na brodzie rycerza z portretu odnajduje napis: "Znajdziesz w domu tego, co powróci wkrótce z Egiptu i nie chciał na uczcie z płaskiego jeść talerza." 
  2. Po długim namyśle Adam przypomina sobie starą bajkę Ezopa o lisie, który "ugościł" bociana, podając mu zupę na płaskim talerzu (a bocian zrewanżował się, częstując go zupą w długim i wąskim dzbanku :-). 

Wniosek Adama: Skarbu należy szukać w drzewie z bocianim gniazdem, ale tylko na tej wysokości, do jakiej mógł sięgnąć ręką słaby i chory człowiek.

Etap VI: Odnalezienie skarbu
  1. Adam wskazuje na stary dąb przed dworem - to właśnie drzewo widział przez okno umierający oficer. Nisko w pniu jest otwór zalepiony gliną. W środku Adam znajduje skórzany mieszek wypełniony diamentami i rubinami - skarb Kamila de Berier. 

Wniosek Adama: Miłość jest ważniejsza niż bogactwa :-)




niedziela, 5 października 2014

CO TRZEBA UMIEĆ ZE SKŁADNI ZDANIA POJEDYNCZEGO?

1. Co to jest składnia? 
To dział gramatyki, który bada funkcję wyrazu w zdaniu, układ zdania i jego budowę. Określa reguły łączenia wyrazów w większe całości, czyli wypowiedzenia. Błąd składniowy popełnisz wtedy, gdy  postąpisz niezgodnie z regułą, czyli np. połączysz ze sobą wyrazy w niewłaściwej formie gramatycznej np. Pożycz mi (czego?) ołówka. - zamiast  Pożycz mi (co?)ołówek. To właśnie ze składnią związany jest tzw. wykres zdania, a mówiąc poprawnie: jego analiza logiczna i gramatyczna. Składnia może dotyczyć zarówno zdania pojedynczego jak i złożonego.

2.  Co to są części zdania? 
Są to wyrazy lub związki wyrazowe, które można wyróżnić w zdaniu ze względu na funkcję jaką tam spełniają. Tłumacząc prościej - to nazwy funkcji, jaką pełnią w zdaniu części mowy, z których złożyliśmy to zdanie. Każda część mowy może "załapać się" na każdą z tych funkcji, o ile spełnia jej normy, czyli ma odpowiednią formę. Tak jak w życiu: inne są wymagania dla dyrektora, inne dla szarego pracownika. Tych funkcji w zdaniu jest pięć. Dwie głównepodmiot i orzeczenie oraz trzy podrzędne, tzw. określenia: przydawka, dopełnienie i okolicznik

 

3. Co to jest podmiot? 
To główna część zdania, która, mówiąc najprościej, w zdaniach w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności lub stanu wyrażonych orzeczeniem np. Zosia czyta książkę. Janek choruje. natomiast w zdaniach w stronie biernej oznacza obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana np. Książka jest czytana przez Zosię. Podmiot jest bohaterem zdania, to jemu właśnie zdanie jest poświęcone, to o nim mówi. Ale, żeby nie było za łatwo, wyróżniamy kilka rodzajów podmiotu.

a) podmiot gramatyczny (kto?co?) - najprostszy do zidentyfikowania: jest nim najczęściej rzeczownik odpowiadający na pytanie Mianownika, np. W pewien sobotni poranek odwiedził nas dawno niewidziany (kto?co?) syn cioci Karoliny. 
b) podmiot logiczno-gramatyczny (kogo?czego?) - tu trzeba użyć właśnie logiki, żeby odkryć, o kim lub o czym mówi zdanie.  No bo jeśli w zdaniu: Na półce leżą (kto?co?)książki. mówi o książkach,   to  przez analogię zdanie: Na półce nie ma (kogo?czego?)książek. też o nich mówi. Ten rodzaj podmiotu zależy od orzeczenia. Jeśli orzeczenie brzmi: nie ma, zabrakło, ubyło, przybyło, to podmiot automatycznie przybierze formę Dopełniacza.  W sklepie nie ma (kogo?czego?)bułek. Zabrakło mi (kogo?czego?)czasu. Z wiekiem ubywa (kogo?czego?)włosów. W rzece przybyło dużo (kogo?czego?)wody. Na formę podmiotu ma tez wpływ liczebnik go określający, np. W misce leży pięć (kogo? czego?) pomidorów.
c) podmiot domyślny - niby go nie ma, bo żaden wyraz nie pełni jego funkcji, ale możemy bez trudu określić osobę, w której występuje czasownik. (My)Jedziemy na wycieczkę. - Kto jedzie? My. (On)Zrobił to na złość mamie. Kto tak niegodziwie postąpił? On.  (Ty)Znajdź sobie jakieś zajęcie! Kto ma zejść z oczu nadawcy tego komunikatu? Ty.
d) podmiot szeregowy - czyli po prostu kilka wyrazów (szereg) pełniących wspólnie funkcję podmiotu. Kredki, długopisy, pisaki i ołówki leżą w kartonowym pudełku.
e) podmiot towarzyszący - to rodzaj podmiotu szeregowego, tylko jego druga część jest jakby mniej ważna, niejako towarzyszy pierwszej. Mama z córką wzięły udział w zawodach. 
f) podmiot zbiorowy - wyraz lub wyrażenie w liczbie pojedynczej, ale nazywający zbiór osób lub przedmiotów. Cała młodzież naszej szkoły uczestniczyła w festynie.


UWAGA! Mimo wysokiej rangi podmiotu, istnieją zdania, które doskonale radzą sobie bez niego. To tzw. zdania bezpodmiotowe, w których ważniejsza jest czynność, niż jej wykonawca. Orzeczenia  wyrażone są w nich bezosobową formą czasownika: wymalowano, otwarto, rozbudowano, umyto, rozwieszono itp. A kto to zrobił? Nieważne...

4. Co to jest orzeczenie? To druga główna część zdania wyrażająca czynność lub stan podmiotu. Zdanie bez orzeczenia staje się równoważnikiem zdania, a z więcej niż jednym orzeczeniem staje się zdaniem złożonym.

a) orzeczenie czasownikowe (co robi? co się z nim dzieje?) - Mało kto nie potrafi odnaleźć w zadaniu wyrazu nazywającego czynność lub stan. Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone czasownikiem osobowym (wyjątek - zdania bezpodmiotowe), a czasownik osobowy to taki, do którego pasuje jakiś zaimek osobowy (idę - ja, śpisz - ty, zrobił - on, zaśpiewała -ona, powiedziało - ono, znajdziemy - my, wiecie - wy, skończyli - oni, będą grały - one).Wczoraj wygraliśmy konkurs. Pies szczeka na przechodnia. 
b) orzeczenie imienne (jaki jest podmiot?  kim/czym jest podmiot?) - I tu zaczynają się schody. Ten rodzaj orzeczenia nazywa bowiem nie czynność, ale cechę lub status podmiotu i bardzo łatwo pomylić je z dopełnieniem lub przydawką.
W skład orzeczenia imiennego wchodzą dwa wyrazy:
a) łącznik - forma osobowa czasownika: być, stać się, zostać (czyli: jest, byliśmy, zostaniesz itp.) Zwróćcie uwagę, że wszystkie te czasowniki mają bardzo zbliżone znaczenie. (np. będę lotnikiem = zostanę lotnikiem = stanę się lotnikiem)
b) orzecznik - dowolna część mowy, najczęściej rzeczownik lub przymiotnik
Jeżeli w zdaniu zobaczysz czasownik taki jak łącznik, natychmiast szukaj orzecznika, czyli wyrazu określającego kim lub czym podmiot - jest, był, będzie, staje się, stał się, stanie się, zostaje, został czy zostanie.  (Janek jest uczniem. Marek był harcerzem. Zosia będzie nauczycielką. Puszysty szczeniak staje się wielkim psem. albo jaki podmiot - jest, był, będzie, staje się, stał się, stanie się, zostaje, został czy zostanie. (Nauczyciel jest wymagający. Pies był nieposłuszny. Po wycieczce uczniowie będą zmęczeni.  Po serii treningów zawodnik staje się lepszy. itp.)



 5. Co to jest przydawka? To jedno z określeń, najłatwiejsze do znalezienia, ponieważ określa wyłącznie rzeczowniki. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? czego? z czego?
a) przydawka przymiotna (jaki?)  zimna woda, piękny widok, zupa ogórkowa
b) przydawka rzeczowna (w tym samym przypadku) złodziej kieszonkowiec, sportowiec amator, Smerf Mądrala, lekarz pediatra
c) przydawka dopełniaczowa (kogo?czego?czyj?) torebka mamy, koszyk malin, wiersz Mickiewicza
d) przydawka liczebna (ile?)  pięć zeszytów, dwunastu braci
e) przydawka przyimkowa (z czego?) sweter z wełny, serwis z porcelany, potrawka z kurczaka 



 6. Co to jest dopełnienie? To określenie czasownika, rzadziej przymiotnika lub przysłówka. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich oprócz Mianownika i Wołacza. (kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? [z] kim? [z] czym? o kim? o czym?)  Uczeń nie odrobił (czego?) zadania. Dzikie zwierzę nie ufa (komu?) ludziom. Ornitolodzy obserwują (co?) ptaki.  Ubiła (co?) pianę (czym?) trzepaczką. Wsiadł do pociągu (z czym?) z walizką. Rozmawiali (o czym?)o pogodzie.
a) dopełnienie bliższe (kogo?co?) - Żeby je wskazać, trzeba coś wiedzieć o stronie czynnej i biernej czasownika. Tato ogląda (co?)mecz. To zdanie jest w stronie czynnej, bo podmiot (czyli tato) jest wykonawcą czynności. Opowiedzmy teraz nie o tacie, a o meczu. Co się z nim dzieje? Ano: Mecz jest oglądany przez tatę.  Treść ta sama, tylko podmiot i dopełnienie zamieniły się rolami. W stronie biernej bohaterem zdania (podmiotem) został mecz, który w stronie czynnej był zaledwie dopełnieniem - właśnie dopełnieniem bliższym.  Dopełnienie bliższe w stronie biernej staje się podmiotem. (Ogrodnik zasadził (co?) kwiaty. Kwiaty zostały zasadzone... Brat prasuje (co?) koszulę. Koszula jest prasowana... Lekarz odwiedził (kogo?) chorego. Chory został odwiedzony...)
b) dopełnienie dalsze - każde inne :-)


7. Co to jest okolicznik? To określenie czasownika, rzadziej przymiotnika. Nazywa okoliczności dziania się danej czynności: jej czas, miejsce, sposób, przyczynę, cel itp.

a) okolicznik czasu (kiedy? od kiedy?do kiedy?) przyjechał wczoraj, będzie do niedzieli
b) okolicznik miejsca (gdzie?dokąd?którędy?) poszedł do kina, (droga) prowadziła przez las
c) okolicznik sposobu (jak? w jaki sposób?) pisze starannie, mówi po angielsku
d) okolicznik celu (po co? w jakim celu?) biegnie po zwycięstwo, popisuje się dla poklasku - działa, żeby coś osiągnąć w przyszłości
e) okolicznik przyczyny  (dlaczego?) poczerwieniał z wysiłku, skakał z radości  - bo już wcześniej nastąpił powód działania
f) okolicznik warunku (pod jakim warunkiem?) zatelefonuj w przypadku gorączki 
g) okolicznik przyzwolenia (mimo czego?) wystąpił mimo choroby
h) okolicznik stopnia i miary (jak bardzo?) postąpił bardzo szlachetnie, przepisał wyjątkowo starannie 


8. Jak wygląda analiza logiczno-gramatyczna zdania (czyli popularny rozbiór zdania)?
W pierwszym rzędzie trzeba odnaleźć podmiot i orzeczenie i ustawić je na górze wykresu. Potem ustalamy związki logiczne, czyli przy pomocy pytań zestawiamy wyrazy w pary: wyraz określany i wyraz określający (odpowiadający na pytanie). np. pies (jaki?) czarny A na końcu  nazywamy części zdania, wykorzystując swoją wiedzę. Tu nie ma zmiłuj - trzeba się nauczyć na jakie pytania odpowiada np. przydawka i co określa. Tak wygląda prawidłowa analiza zdania pojedynczego:


Zwróćcie uwagę, że im niżej w wykresie, tym wyraz jest mniej ważny w zdaniu. Taka hierarchia - jak w życiu... 

czwartek, 20 marca 2014

Trasa podróży Stasia i Nel

1. Pobyt dzieci w Port-Saidzie
2. Podróż do ojców na Święta Bożego Narodzenia:
    - kanałem do Izmaili
    - z Izmaili koleją do Kairu (nocleg): obok jeziora Timsah, wzdłuż Wadi-Toumilat tuż przy kanale słodkiej wody (podczas podróży poznali kapitana Glena i doktora Clary'ego)
    - z Kairu do Medinet (El-Medine) na Pustyni Libijskiej
3. Pobyt w Medinet - święta oraz wycieczki:
    - wycieczka do Krokodilopolis
    - wycieczka do piramidy Hanara i do szczątków Labiryntu
    - wycieczka na wielbłądach do jeziora Karoun
4. Podróż pociągiem do El-Gharak-el Sultani (ok. 30 km)




I ETAP: (ok. 3 tygodnie)
5. Porwanie i podróż na wielbłądach przez Saharę wzdłuż lewego brzegu Nilu do Asuanu (ok. 2 tygodnie)
6. Podróż przez Nubię (kraina historyczna między Asuanem a Chartumem od I do VI katarakty)
7. Pobyt w Chartumie i Omdurmanie.
II ETAP: (tydzień)
8. Droga z Chartumu do Faszody na wielbłądach (w górę Białego Nilu) - sześć dni :
    - przez Ketainę, El-Dueim, Kanę
    - obok wyspy Abby na Nilu (mieszkał tu kiedyś Mahdi jako pustelnik)
    - osada Goz-Abu-Guma
    - kraina czarnoskórych
III ETAP: (ok. 3 miesiące)
9. Konna podróż śladami Smaina na wschód i południe od Nilu (9 dni)
   - przeprawa przez rzekę Sobbat w okolicy osady Deng
   - okolice Ballor (rozlewisko rzeki Sobbat)
10. Przygoda z lwem i zabicie porywaczy - od tego momentu samodzielna podróż przez dziką Afrykę (z Kalim i Meą)
11. Podróż wąwozem do rzeki Ogeloguen (prawdopodobnie - bo niezbadana) i spotkanie słonia Kinga
12. Kilkutygodniowy przystanek w podróży - baobab "Kraków" - miesiąc drogi na wschód od Białego Nilu (pora dżdżysta)
13. Obóz Lindego - 300 km od Lado i 300 km od Abisynii, 900 km na zachód od oceanu
14. Ok. dwumiesięczna rehabilitacja Nel na Górze Lindego w wiosce Nel o dzień drogi na południe od "Krakowa" (na horyzoncie góry Karamojo) - latawce
IV ETAP: (ok 2 miesiące)
15. Podróż na wschód do oceanu:
      - po pięciu dniach - wioska M'ruy
      - po trzech dniach - wioski murzyńskie
      - po kilku kolejnych dniach postój na górze podobnej do Góry Lindego
      - okolice jeziora Bassa-Narok (kraina plemion Samburu i Wa-hima)
      - wioska Kalego otoczona przez góry Karamojo - trzy tygodnie pobytu
V ETAP: (ok. 2 miesiące)
16. Podróż na wschód do oceanu w towarzystwie 200 wojowników murzyńskich (20 dni)
      - po dziesięciu dniach wejście na obszar bezwodny
      - po czterech dniach - utrata zapasów wody
      - trzy doby bez wody na bezdrzewnej równinie
      - spotkanie  z Glenem i Clary'm
17. 15-dniowy wypoczynek w okolicach góry Kilimandżaro
18. Droga do Mombassa - miesiąc

czwartek, 6 marca 2014

Ile czasu trwała podróż Stasia i Nel?

      To często zadawane pytanie. W Internecie znalazłam odpowiedź - trzy lata. KOMPLETNA BZDURA! Może ktoś wyliczył to na podstawie informacji, że ostatni odcinek podróży - od góry Kilimandżaro do Mombassa - trwał aż miesiąc. No to teraz tylko przyłożyć sznurek do mapy, zmierzyć jego długość, podzielić na odcinki i może wyjdzie ich 36, odcinek na miesiąc, czyli trzy lata?




       Nie, moi kochani. Tak można zmierzyć jedynie obwód w pasie przed kupnem nowych spodni. W powieści "W pustyni i w puszczy" czas akcji został bardzo ściśle określony poprzez wiek bohaterów oraz wydarzenia historyczne, o których można sobie poczytać w encyklopedii albo w Internecie.  

1. Zacznijmy od tego, że na pierwszej stronie powieści jest mowa o wieku bohaterów: "Staś, który kończył rok czternasty i który swą ośmioletnią towarzyszkę kochał bardzo, ale uważał za zupełne dziecko(...)" (rozdz. I)
Dzieci przebywają w Egipcie, gdzie ich ojcowie budują Kanał Sueski. Czyli wiemy na pewno, że Staś ma 14 lat, a Nel ma 8 lat. 

2. W graniczącym z Egiptem Sudanie od 1881 r. trwa powstanie Mahdiego skierowane przeciwko zwierzchności Egiptu. Od 1883 r. mahdyści odnoszą spore sukcesy, pokonują armię egipską. W roku 1883/4 na pomoc Egiptowi rusza armia angielska pod wodzą generała Charlesa Gordona.  Tymczasem w niewolę Mahdiego trafiają Europejczycy przebywający w Afryce. Rząd egipski wysyła do Sudanu Smaina (szwagra Mahdiego; męża jego ciotecznej siostry), żeby pertraktował w sprawie wydania jeńców. Jednak Smain przystaje do Mahdiego i nawet dowodzi jego artylerią w kolejnych bitwach. W odwecie Anglicy aresztują żonę Smaina - Fatmę i jej dzieci, żeby wymienić ich za jeńców Mahdiego.


3. Spróbujmy ustalić teraz jakąś bliższą datę. Wiemy, że zbliża się koniec roku: "Ponieważ zbliżały się święta Bożego Narodzenia, więc obaj nie chcąc rozstawać się z dziećmi postanowili, że Staś i Nel pojadą także do Medinet." (rozdz. II)  Dzieci spędzą tam pamiętną Wigilię, kiedy Staś dostanie od ojca sztucer, a Nel wielkiego mastiffa - Sabę. Jeszcze przed wyjazdem z ust pana Rawlisona pada informacja: "Mahdi oblega w tej chwili Chartum, w którym broni się jenerał Gordon." Wystarczy teraz sięgnąć do źródeł  pod hasło "Oblężenie Chartumu", żeby się dowiedzieć, że trwało ono od 12 marca 1884 do 26 stycznia 1885. "Wiadomości spod Chartumu były złe. Dzikie hordy oblegały już miasto od półtora miesiąca(...)" (rozdz. II) Coś się nie zgadza? Skąd! Nie liczcie czasu od 12 marca. Źródła podają, że po wielkiej bitwie pod Chartumem, a było to 4 września 1884 r., oblężeni Anglicy zamknęli się w mieście - to właśnie o ten fakt chodzi. Czyli pierwsze rozdziały powieści to koniec października ewentualnie początek listopada 1884 r

4. Staś i Nel przebywają w Medinet około dwóch tygodni - aż trudno policzyć, bo informacji jest dużo:  "Po trzech dniach zaczęły się wspólne wycieczki (...)", "W ciągu pięciu dni towarzystwo zwiedziło leżące blisko miasta ruiny starożytnego Krokodilopolis (...)", (...) pan Tarkowski i Staś spędzili dwie noce na pustyni, przy ruinach Dine. "Po czym obaj starsi panowie wyjechali, ale wyjechali blisko, do Hamaret-el-Makta, tak że po dziesięciu godzinach wrócili na noc do Medinet. Powtarzało się to przez kilka dni z rzędu (...) (rozdz. V) No, wreszcie jakaś konkretna data:  W ten sposób upłynął czas aż do święta Trzech Króli, na które obaj inżynierowie powrócili do Medinet. Mamy więc 6 stycznia 1885 r.  W dwa dni później wyjechali jednak znowu (..) (rozdz. V)

5.  "Wielkie też było zdziwienie dzieci, gdy trzeciego dnia koło jedenastej rano Chamis pojawił się w Medinet."(rozdz. V) Jest 9 stycznia 1885 r.  Chamis przybywa z informacją, że jeszcze dziś dzieci mają się udać koleją do El-Gharak, gdzie będą czekać ojcowie. Jak wiemy, właśnie z tej małej stacyjki dzieci zostały porwane z polecenia Fatimy. 

6. Mamy więc początek akcji. A oto kolejna konkretna informacja. Do Chartumu, gdzie przebywa Smain, jest 2000 mil, czyli ponad miesiąc jazdy. Poruszają się głównie nocą. Po wielu dniach minęli Asuan, zbliżają się do granic Sudanu. Staś podstępem dostaje się do broni; udaje, że chce nauczyć Beduinów celnego strzelania. Jednak w tym momencie nadjeżdża oddział dwudziestu jeźdźców na koniach i wielbłądach. Jeden krzyczy: "- Chartum wzięte! Gordon zabity. Mahdi zwycięzca!" (Rozdz. XIII) Chartum został zdobyty 26 stycznia 1885 r.  Zatem do tego momentu podróż trwała ponad 17 dni, a oni nie przejechali nawet połowy trasy do Chartumu i Omdurmanu, gdzie stacjonuje Mahdi.

7. Mogłabym tak omawiać rozdział po rozdziale, ale naprawdę nie ma potrzeby. Wystarczy zerknąć do ostatniego rozdziału powieści i do jej zakończenia. 
Oto treść listu na latawcu, który znaleźli kpt. Glen i dr Clary uczestniczący w wyprawie naukowej badającej stoki Kilimandżaro: 
"Nelly Rawlison i Stanisław Tarkowski, odesłani z Chartumu do Faszody, a z Faszody prowadzeni na wschód od Nilu, wyrwali się z rąk derwiszów. Po długich miesiącach podróży przybyli do jeziora leżącego na południe od Abisynii. Idą do oceanu." "Pora deszczowa dawno minęła" (rozdz. XLVI) 
Dawno czyli kiedy? Dwa, trzy miesiące te? Sprawdziłam w necie - duża pora deszczowa w Tanzanii (a z jej obszaru dzieci wysyłały latawce) trwa od marca do maja, mała - od listopada do grudnia. Pasuje tylko duża - czyli na tym etapie wiemy, że odnalezienie dzieci nastąpiło, powiedzmy, między czerwcem a listopadem 1885 r.

8.  Kiedy dzieci zostają odnalezione i uratowane przez ekipę kapitana Glena i doktora Clarego, kapitan przekazuje Stasiowi  wiadomość: 
"- Mahdi już nie żyje!
- Mahdi nie żyje? - powtórzył ze zdumieniem Staś.
- Tak - ozwał się doktor. - Zatchnął się własnym tłuszczem, czyli inaczej mówiąc umarł na serce, a panowanie po nim objął Abdullahi." (rozdz. XLVI)
Źródła historyczne podają, że Mahdi zmarł (prawdopodobnie na tyfus) 22 czerwca 1885 r. Wszystko wskazuje na to, że niedługo po tej dacie dzieci zostały odnalezione.

9. Aby jednak się upewnić, że w wyliczeniach nie zgubiłam jakiegoś roku czy dwóch, przeanalizuję jeszcze zakończenie.
"Pan Rawlison zaraz po powrocie do Port-Saidu zabrał Nel do Anglii, gdzie osiadł na stałe. (...) Dzieci pisywały do siebie prawie codziennie, ale złożyło się tak, że nie widziały się lat dziesięć. (...)
I dopiero po latach dziesięciu, gdy pan Tarkowski podał się do dymisji, odwiedzili obaj przyjaciół w Anglii. (...) Nel skończyła lat osiemnaście i wyrosła na cudną jak kwiat dziewczynę, a Staś przekonał się kosztem własnego spokoju, że mężczyzna, który skończył lat dwadzieścia cztery, może jednak myśleć jeszcze o damach." (Zakończenie)
Po dziesięciu latach od zakończenia przygód Staś ma skończone 24 lata a Nel skończyła 18 lat.  W pierwszym rozdziale (koniec 1884 r.) Staś kończył lat czternaście, Nel miała ich osiem. W zakończeniu jest więc rok 1895. Z tego cytatu jednoznacznie więc wynika,  że przygoda Stasia i Nel odbyła się w ciągu jednego roku 1885 i trwała nieco ponad sześć - no, może siedem miesięcy. W tym czasie pokonali trasę ponad 4000 km ( linii prostej od Port-Saidu do Mombasy jest 4003 km). 

PODSUMOWANIE:
początek powieści, wstęp do wydarzeń  - listopad 1884 r.
porwanie Stasia i Nel - 9 stycznia 1885 r.
odnalezienie dzieci - po 22 czerwca 1885 r.  a przed listopadem 1885 r.

PONAD PÓŁ ROKU - NIE ŻADNE TRZY LATA  !!!!

Pozdrawiam i życzę samych szóstek :-)

piątek, 31 stycznia 2014

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O RYMACH

RYMY

Rym – to jednakowe lub podobne brzmienie ostatnich sylab w wyrazach kończących wers utworu poetyckiego. W poezji tradycyjnej był niezbędny, obecnie niemal całkowicie strącił swoje znaczenie, gdyż większość poezji pisana jest tzw. wierszem wolnym.

Rodzaje rymów:

a)      związane z akcentowaniem

·         rymy męskie (oksytoniczne) – jednozgłoskowe akcentowane na ostatnią sylabę np.  był - pył
·         rymy żeńskie (paroksytoniczne) – półtorazgłoskowe akcentowane na przedostatnią sylabę
               np. mi/ło/ści - ru/mia/no/ści
·         rymy daktyliczne (proparoksytoniczne) – rzadkie: półtorazgłoskowe akcentowane na trzecią sylabę  
               od końca np. fi’/zy/ka - sta/ty’/sty/ka, za/ru/mie’/nić /się - za/zie/le’/nić /się

  b)  związane z przestrzenią i dokładnością rymowania

·         bogate – obszerna przestrzeń rymowania: patronom - matronom
·         ubogie – mała przestrzeń rymowania: ma - ta
·         banalne (częstochowskie) – często używane: kochać-szlochać, ojczyzna-blizna itp.
·         rzadkie (wyszukane) – wyrazy rzadko używane: ognistowłosa -  złocistokłosa
·         egzotyczne – użyte słowa obce: Lamborghini - bogini
·         dokładne (pełne, ścisłe) – identyczność głosek w obszarze rymowania: drzewa -  śpiewa
·         niedokładne (przybliżone) – domy - rowy
·         asonanse – oparte na współbrzmieniu samogłosek: zieleń - beret
·         konsonanse – oparte na współbrzmieniu spółgłosek: plusk-plask
·         gramatyczne – rymują się takie same części mowy: spotkali – dostali (oba czasowniki)
·         niegramatyczne – rymują się różne części mowy: naciera – do zera
·         składane -  przestrzeń rymowania obejmuje granice więcej niż jednego wyrazu:  do wieży - powierzy
·         homonimiczne i homofoniczne – rymują się wyrazy o jednakowym brzmieniu i/lub zapisie a różnym  
                     znaczeniu: może – morze, myli się (w wodzie) – myli się (jest w  błędzie)

c)   związane z miejscem rymu w wierszu:

·         rymy końcowe – na końcu wersu

Oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,
haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,
malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,
wyszywali wisielcami drzew płynące morze.
  (Krzysztof Kamil Baczyński: Elegia o chłopcu polskim)

·         rymy wewnętrzne – w środku wersu

Bogurodzica, dziewica, Bogiem sławiena Maryja!
U twego
syna, Gospodzina, matko zwolena Maryja!
(Bogurodzica)

·         rymy inicjalne (początkowe) – rzadkie: na początku wersu

Folgujmy paniom nie sobie, ma rada;
Miłujmy wiernie nie jest w nich przysada
Godności trzeba nie za nic tu cnota,
Miłości pragną nie pragną tu złota.
 (Jan Kochanowski, Raki) 


Rodzaje układów rymów:

·         rymy parzyste (sąsiadujące) AABB (rymują się sąsiednie wersy)

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie.
Ile cię trzeba cenić , ten tylko się dowie,
Kto cię stracił . Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję , bo tęsknię po tobie
 (Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz)

·         rymy krzyżowe (przeplatane) ABAB (rymuje się co drugi wers)

Zapach wody, zielony w cieniu, złoty w słońcu,
W bezwietrzu sennym ledwo miesza się, kołysze,
Gdy z łąk koniki polne w sierpniowym gorącu
Tysiącem srebrnych nożyc szybko strzygą ciszę.
 (Leopold Staff: Wysokie drzewa)

·         rymy okalające ABBA (rymują się wersy 1-4 oraz 2-3)

Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu,
Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi,
Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi,
Omijam koralowe ostrowy burzanu
 (Adam Mickiewicz: Stepy akermańskie)

·         monorymy AAAA (rzadkie: rymują się wszystkie wersy)

W pełni poczytalny,
za czyny swe odpowiedzialny,
jak ty nieprzemakalny,
pędzi tu jak halny,
wyprzedza świat realny,
nawiedza wirtualny,
system binarny,
materiał łatwopalny...
 (Paktofonika: Jestem bogiem)

czwartek, 30 stycznia 2014

CO TRZEBA UMIEĆ ZE SŁOWOTWÓRSTWA?

1. Co to jest słowotwórstwo?  Jak sama nazwa wskazuje, jest to nauka zajmująca się sposobami tworzenia nowych słów oraz ich znaczeniem. W językach tzw. żywych zasób słownictwa nie jest stały. Tworzą się nowe wyrazy, a stare wychodzą z użycia powszechnego. Te nowe powstają w oparciu o schematy, które nam ułatwiają zrozumienie  ich znaczenie ogólnego np. iksowanie - to z pewnością nazwa jakiejś czynności, iksiarz - to najprawdopodobniej nazwa wykonawcy tej czynności, iksownica - nazwa jakiegoś urządzenia do wykonywania tej czynności itp, 
Uwaga! W słowotwórstwie interesują nas tylko podstawowe formy części mowy czyli takie, które możemy znaleźć w słowniku: np. rzeczowniki i przymiotniki w M. l. p., czasowniki w bezokoliczniku itp. Nie odmieniamy wyrazów!

2. Jakie elementy możemy wyróżnić w budowie słowotwórczej wyrazu? Wyraz pochodny składa się z podstawy słowotwórczej i formantu/ów. Analizując budowę słowotwórczą wyrazu pochodnego, szukamy przede wszystkim jego bezpośredniego "przodka", czyli wyrazu podstawowego. Od razu widać, czym się od siebie różnią, a w czym są podobne.
kot-kotek   kresk/a-kreskowanie  jechać-dojechać
Część wspólna - to podstawa słowotwórcza, a cząstka dodana w nowym wyrazie - to formant
Więcej na ten temat w kolejnych punktach.

3. Jaka jest różnica między wyrazem niepodzielnym i podzielnym słowotwórczo? Wyraz niepodzielny słowotwórczo jest wyrazem podstawowym, można w nim najwyżej oddzielić końcówkę fleksyjną, czyli wynikająca z odmiany, np. ław/a, kot, star/y
Wyraz podzielny słowotwórczo ma podstawę słowotwórczą i formant/y, więc jest wyrazem pochodnym, np. ław-ka, kot-ek, star-uszek

4. Czym jest rodzina wyrazów? To grupa wyrazów pokrewnych, czyli takich, które pochodzą od jednego wspólnego wyrazu podstawowego. Tak jak w ludzkiej rodzinie wszystkich krewnych pochodzących od wspólnego przodka łączą wspólne geny, tak w rodzinie wyrazów każde słowo zawiera cząstkę wspólną z wyrazem podstawowym oraz wszystkimi pozostałymi. Ta wspólna cząstka, zwana rdzeniem, to najmniejsza, niepodzielna podstawa słowotwórcza.
uczyć, nauczyć, nauczka, nauczyciel, nauka, naukowiec, uczelnia
Niestety, żeby było trudniej, w rdzeniach zdarzają się oboczności (w przykładzie jest ucz : uk).
Tworząc rodzinę wyrazów, trzeba się kierować również znaczeniem wyrazu podstawowego. Znaczenie każdego wyrazu pokrewnego da się objaśnić definicją "przodka". Np. uczelnia to miejsce, gdzie się uczy; nauka - proces uczenia; nauczyć - zakończyć proces uczenia itp. 
Do tej rodziny nie zaliczymy wyrazów uczucie czy ucztować - bo nie mają nic wspólnego z uczeniem.  

5. Jak tworzymy rodzinę wyrazów? To jedno z najtrudniejszych zadań, bo w stresie egzaminacyjnym nagle nie potrafimy znaleźć żadnego potrzebnego słowa. Przypomnijcie sobie wtedy takie części mowy,  jak czasowniki, rzeczowniki, przymiotniki i przysłówki. Tworząc je zarówno od wyrazu podstawowego jak i od wyrazów utworzonych, zbudujecie rodzinę wyrazów. Wystarczy zapamiętać poniższy schemat, który podpowie, jak zgromadzić wymaganą liczbę wyrazów:
Jeśli wyrazem podstawowym jest czasownik, np. czytać, tworzymy:
- przy pomocy przedrostków - inne czasowniki: przeczytać, doczytać, wyczytać, poczytać itp.
- od nich - rzeczownikowe nazwy czynności: czytanie, przeczytanie itp.
- męskiego wykonawcę czynności: czytelnik, czytający, 
- żeńskiego wykonawcę czynności: czytelniczka, czytająca
- miejsce czynności: czytelnia
- urządzenie do czytania: czytnik;  - jego zdrobnienie: czytniczek
Rdzeniem będzie cząstka -czyt.

Jeśli wyrazem podstawowym jest rzeczownik, np. książka, tworzymy:
- zdrobnienie i zgrubienie: książeczka, księga
- przymiotniki: książkowy, księgarski, księgowy
- czasowniki: księgować
- rzeczownikowe nazwy czynności: księgowanie
- męskie rzeczownikowe nazwy zawodów: księgarz, księgowy
- żeńskie rzeczownikowe nazwy zawodów: księgarka, księgowa
- nazwę miejsca: księgarnia, książnica
- nazwę złożoną (od dwóch podstaw słowotwórczych): księgozbiór 
Rdzeniem będą cząstki  książ-/ księg-
UWAGA! Pamiętajcie zarówno o budowie, jak i o znaczeniu wyrazów z jednej  rodziny. Wyrazy takie jak: słoń, słońce słony (podobne brzmienie - różne znaczenia) słowotwórczo nie mają ze sobą nic wspólnego, podobnie jak wyrazy las, puszcza i zagajnik (podobne znaczenie - różna budowa)!

5. Co to jest podstawa słowotwórcza i czym się różni od rdzenia? Podstawa słowotwórcza to wspólna część wyrazu podstawowego i pochodnego. Jej inna nazwa to pień. Wyraz pochodny powstaje właśnie poprzez  dodanie do pnia jakiegoś formantu, np. ręk/a -- ręk/aw -- rękaw/iczka -- rękawicz/nik  itp. Zwróćcie uwagę, że podstawa słowotwórcza "rośnie", poszerza się jak pień drzewa o kolejne słoje.
Natomiast rdzeń to najmniejsza niepodzielna podstawa słowotwórcza - ta z pierwszego wyrazu. Pojawi się we wszystkich wyrazach z rodziny. W podanym wyżej przykładzie będzie to -ręk/-ręcz/-rącz (bo w rodzinie są też wyrazy ręczny, ręcznik, rączka itp.)

6. Czym się różni wyraz pochodny od wyrazu pokrewnego? Tym samym, czym twoja mama od reszty członków twojej rodziny - stopniem pokrewieństwa. Wyraz pochodny pochodzi bezpośrednio od wyrazu podstawowego dla niego (np. domecz-ek od wyrazu domek), więc musi mieć taką samą podstawę słowotwórczą (z ewentualną obocznością, np. tu k:cz). Wyraz pokrewny należy do tej samej rodziny, więc musi mieć ten sam rdzeń co inne wyrazy. (dom -- dom-ownik -- przy-dom-owy).  Czyli wszystkie wyrazy z rodziny są pokrewne.  Pochodne są tylko te pokrewne bezpośrednio. 

7. Jaką rolę odgrywają formanty i jak je dzielimy? Formanty (zrostki /afiksy) to cząstki, które dodajemy do podstawy słowotwórczej, żeby stworzyć nowy wyraz. Dzielimy je w zależności od miejsca, w którym się pojawią:

formant przedrostkowy - przed rdzeniem (przedrostek / prefiks)  np. jechać -- nadjechać 
formant przyrostkowy - po rdzeniu (przyrostek / sufiks) np. cukier - cukiernia
formant międzyrostkowy - między rdzeniami np. w zlożeniach  (międzyrostek / interfiks ) np. samolot
formant wrostkowy - wewnątrz rdzenia (wrostek / infiks) np. oboczności rdzenia ręka - rączka
formant zerowy (brak formantu lub wręcz jego urwanie) np. zlewać - zlew(-)

Formanty podpowiadają znaczenie nowych wyrazów, bo przy ich pomocy tworzy się tzw. kategorie słowotwórcze, czyli grupy wyrazów o podobnym znaczeniu. Oto tylko niektóre, najbardziej charakterystyczne:

- formanty -uszek, -usia, -unio  stworzą nam wyrazy zdrobniałe (maluszek, mamusia, dziadunio)
- formanty -anie, -enie stworzą rzeczownikowe nazwy czynności (skakanie, patrzenie)
- formanty -arnia/-ernia, -alnia stworzą nazwy miejsc (kawiarnia, cukiernia, pralnia)
- formanty -arz, -ec, -acz stworzą nazwy wykonawców czynności (malarz, jeździec, biegacz) itp.

8. Jak powstają wyrazy złożone?   Wyrazy złożone to takie wyrazy pochodne, które powstały od dwóch a nawet kilku wyrazów podstawowych, więc mają przynajmniej dwie podstawy słowotwórcze. 
W zależności od siły zespolenia tych wyrazów wyróżniamy:

zrost - najściślejsze zespolenie podstaw słowotwórczych połączonych bezpośrednio, bez żadnego wrostka, np. dusigrosz (dusi+grosz), Białystok (Biały+stok), Wielkanoc (Wielka+noc) 
UWAGA! Mogą wystąpić trudności w odmianie przez przypadki, gdyż zrosty odmieniają się albo jak jedno słowo (dusigrosz - dusigrosza, wiarygodny - wiarygodnego), albo wymagają odmiany obu członów (Białystok - Białegostoku, Wielkanoc-Wielkiejnocy / ale i Wielkanocy).

złożenie - połączenie dwóch wyrazów za pomocą wrostka, np. zlewozmywak (zlew+o+zmywak), samolot (sam+o+lot), łamigłówka (łam+i+główka); powstały wyraz odmienia się jak zwykły jednolity rzeczownik.  

zestawienie - połączenie wyrazów pisanych oddzielnie, ale stanowiących jedną  nazwę, nie można odjąć ani dodać żadnego wyrazu ani zamienić ich kolejności, bo nazwa straci znaczenie np. Zielona Góra, wieczne pióro, panna młoda

UWAGA! Jeżeli człony złożenia lub zestawienia są równorzędne znaczeniowo, piszemy je z łącznikiem, np. flaga biało-czerwona,  sezon jesienno-zimowy, język staro-cerkiewno-słowiańskiszpital-pomnik, herod-baba

9. Czym są skróty i jak je tworzymy? Skrót to skrócony zapis wyrazu lub wyrażenia zredukowany do kilku liter. W języku polskim skróty piszemy małą literą, a problem ortograficzny zaczyna się przy kropkach, bo mamy trzy opcje:
  • skrót z kropką na końcu, jeśli nie zawiera ostatniej litery wyrazu, np. ul.(ulica), doc. (docent)
  • skrót bez kropki, jeśli zawiera ostatnią literę wyrazu, np. mgr (magister), dr (doktor), nr (numer); jeśli jest symbolem matematycznym, chemicznym, jednostki miary i polskiej waluty, np. sin (sinus), kg (kilogram), zł (złoty) UWAGA! Kropka po takim skrócie oznacza liczbę mnogą! Ten skrót można odmieniać, dodając do niego końcówkę fleksyjną, np. dra (doktora)
  • skrót z kropką po każdej literze, jeśli którykolwiek z kolejnych wyrazów (poza pierwszym) zaczyna się samogłoską, np. p.n.e. (przed naszą erą), m.in. (między innymi)
10. Czym są skrótowce i jak je tworzymy?  To wyrazy utworzone przez skrócenie całego wyrażenia składającego się z dwóch i więcej słów. W wymowie funkcjonują jak zwykłe wyrazy, gorzej z pisownią. Dzielimy je na:

literowce - złożone z pierwszych liter wyrazów (wymawiamy je jak litery alfabetu), np. PZU (wymowa:pe-zet-u) (Powszechny Zakład Ubezpieczeń) 
głoskowce - złożone z pierwszych liter wyrazów (wymawiamy je jak głoski), np. ZUS (wymowa: zus) (Zakład Ubezpieczeń Społecznych)
sylabowce - złożone z pierwszych sylab wyrazów (wymawiamy je jak połączone sylaby), np. Polfa (Polska Farmacja), Pafawag (Państwowa Fabryka Wagonów)
mieszane - są kombinacjami literowców, głoskowców i sylabowców, np. CBOS (wymowa: ce-bos) (Centrum Badania Opinii Społecznej), SGPiS (wymowa: es-gie-pis) (Szkoła Główna Planowania i Statystyki)
UWAGA: Większość skrótowców można odmieniać z użyciem łącznika, np w ZUS-ie, z SGPiS-em, chyba że mają one charakter zwykłego rzeczownika, np. Polfa - o Polfie.
Kolejna trudność to chwiejny rodzaj gramatyczny skrótowców, który może być zgodny z ich budową lub z rodzajem członu głównego w pełnej nazwie, czyli można powiedzieć: PKP zakupiły... (bo: Polskie Koleje Państwowe) albo PKP zakupiło (bo w języku polskim rzeczowniki zakończone na -e, głównie zapożyczenia, są rodzaju nijakiego)


11. Czym są neologizmy? To właśnie wyrazy nowo utworzone, aby nazwać jakąś nieznaną wcześniej rzecz lub czynność albo osiągnąć efekt artystyczny.  Słowa te wzbogacają (a czasem zaśmiecają) nasz język współczesny. Możemy je podzielić na: 
a) neologizmy słowotwórcze - utworzone od słów polskich i obcych za pomocą polskich formantów np. klik/ać na wzór śpiew/ać
b) neologizmy znaczeniowe (semantyczne) - istniejące od dawna słowa uzyskują nowe znaczenie np. mysz (dawniej: gryzoń; obecnie: mysz komputerowa - urządzenie wskazujące komputera), ikona (dawniej: obraz sakralny; obecnie: piktogram na monitorze) itp.
c) neologizmy artystyczne (stylistyczne, poetyckie) - jednorazowe słowa utworzone na użytek utworu literackiego a dziś również reklamy; zaliczamy tu również neologizmy tworzone na użytek bliskich np. M. Białoszewski: namuzowywanie, Muzo Natchniuzo; J. Tuwim: wilgny, rośny; domowe; telewizornia, ślizgacz (jajko w majonezie) itp.
d) zapożyczenia (często spolszczone) - przejęte w całości lub części z innego języka np. sms, komputer, weekend, show itp. 
e) neologizmy frazeologiczne - nowe związki frazeologiczne: pirat drogowy, próg podatkowy, wypasiony samochód, 


12. Czym są archaizmy? Tak na wszelki wypadek wspominam o nich przy okazji słowotwórstwa, bo są niejako zaprzeczeniem neologizmów. To wyrazy i wyrażenia, które wyszły z użycia, choć możemy je spotkać np. w literaturze. Postrzegamy je jako dawne, przestarzałe, historyczne, np. kajet (zeszyt), bakałarz (nauczyciel), inkaust (atrament), białogłowa (kobieta), aliści (jednak), azali (czy)