CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "BALLADYNIE"

1. Co to jest?  To jeden z bardziej znanych utworów epoki romantyzmu - pięcioaktowa tragedia Juliusza Słowackiego pisana wierszem, wydana w 1839 roku, a wystawiona na scenie około 20 lat później. Poeta dedykował ją innemu znanemu twórcy tego okresu - Zygmuntowi Krasińskiemu. Tytuł jest imieniem głównej bohaterki i pochodzi od słowa "ballada" (utwór na motywach ludowych, pełen tajemniczości i grozy). Dramat ten (tragedia jest gatunkiem dramatu obok komedii i dramatu właściwego - w tragedii główny bohater musi zawsze zginąć) jest sceniczną baśnią, bo zawiera wiele elementów fantastycznych. 

2. O czym to jest? Tematyka - to opowieść o biednej wiejskiej dziewczynie, Balladynie, którą ambicja, żądza władzy, a następnie strach przed jej utratą, doprowadziły do szeregu zbrodni. Gdy wreszcie zdobywa najwyższe miejsce w kraju - zostaje królową - dosięga ją ręka boska (ginie rażona piorunem), bo w baśni zło musi zostać ukarane. Problematyka jest o wiele bardziej złożona. W warstwie psychologicznej dotyczy przyczyn, które człowieka tylko potencjalnie złego mogą zmienić w bezwzględnego mordercę. (W szkole średniej będziecie omawiać "Makbeta" i wtedy na pewno przypomni się wam "Balladyna" :-) Wg mnie Słowacki moooocno się zainspirował Szekspirem :-) W warstwie historiozoficznej (historiozofia to inaczej filozofia historii, czyli poszukiwanie sensu dziejów)  utwór porusza problemy narodowego losu Polaków, poprzez ukazanie jego legendarnych początków (historia świętej korony Lecha).

3. Krótkie przypomnienie treści dramatu z podziałem na akty i sceny.

AKT I:

Scena 1: Chatka Pustelnika w lesie nieopodal jeziora Gopło. Kirkor przybywa do mądrego starca po radę w sprawie swojego ożenku. Dowiaduje się, że Pustelnik to dawny władca, Popiel III, 20 lat temu strącony z tronu przez własnego brata, który teraz sprawuje okrutne rządy jako Popiel IV. Pustelnik jest przekonany, że winna nieszczęściom jest fałszywa korona władcy. Prawdziwą - świętą koronę Lecha - wygnany władca zabrał ze sobą i ukrył w lesie. Starzec daje Kirkorowi radę, by ożenił się z ubogą dziewczyną. Ten obiecuje, że przywróci mu władzę. Nastepnie Pustelnik rozmawia z poetą-pasterzem, Filonem, który bezskutecznie poszukuje noszonego w sercu ideału kobiety. 

Scena 2: Inna część lasu nad jeziorem Gopło. Nimfa Goplana budzi się ze snu i opowiada swoim sługom, Chochlikowi i Skierce, że zakochała się w człowieku, którego zimą uratowała przed utonięciem w przerębli. To syn zakrystiana, Grabiec. Jednak nimfa przeżywa rozczarowanie, bo wieśniak informuje ją, że spotyka się z Balladyną. Goplana wpada na pomysł, jak się pozbyć rywalki. Każe Chochlikowi wodzić Grabca po lesie, uniemożliwiając mu spotkanie z kochanką, a Skierce sprowadzić Kirkora do chaty Wdowy, żeby poślubił Balladynę.

Scena 3: Chata Wdowy. Kobiety wracają ze żniw. Wdowa marzy o małżeństwie córek, Aliny i Balladyny, z wielkimi panami. Nagle do chaty puka Kirkor, którego powóz zepsuł się na pobliskim moście. Niewidzialny Skierka przystraja obie dziewczyny niewidzialnymi kwiatami, powodując, że panicz zakochuje się w obu naraz i nie umie wybrać, tym bardziej, że obie przysięgają mu miłość. Za podszeptem Skierki Wdowa proponuje konkurs zbierania malin, którego zwyciężczyni zostanie żoną Kirkora. Kiedy gość udaje się na spoczynek do alkowy, Balladyna wychodzi na spotkanie z Grabcem.

AKT II:

scena 1: Wschód słońca w lesie nad jeziorem Gopło. Pijany Grabiec błądzi po lesie prowadzony przez Chochlika, którego postrzega jako czarnego psa albo kota. Wreszcie zasypia. Goplana dowiaduje się od Skierki, że wieśniak jednak spotkał się w nocy z Balladyną. Rozwścieczona zamienia go w wierzbę, a Chochlika za karę zamyka w muszli. Razem ze Skierką chowa się w krzakach, bo nadchodzą siostry. Alina ma pełen dzban malin. Balladyna żąda, aby go jej oddała, wreszcie zabija siostrę nożem i ucieka, plamiąc sobie czoło krwią. Świadkiem zbrodni jest Grabiec-wierzba oraz Skierka i Goplana, która każe słudze sprowadzić Pustelnika i ratować dziewczynę. Tymczasem zwłoki Aliny znajduje Filon i odkrywa, że to właśnie jego ideał kochanki. Chce się zabić, ale w końcu razem z Pustelnikiem przenoszą ciało do chaty. Filon na pamiątkę zrywa gałązkę z wierzby. Balladyna powraca na miejsce zbrodni po dzbanek z malinami. Nie znajduje ciała siostry i myśli, że Alina ożyła, tym bardziej, że Goplana odzywa się z krzaków jej głosem, sugerując Balladynie, że Kirkor, maliny i zbrodnia to był tylko sen. Dziewczyna woli jednak żyć z piętnem zabójczyni, niż wyrzec się bogactwa i wladzy.  

scena 2: Ganek przed chatą Wdowy. Z lasu wraca Balladyna poprzedzana niespokojnym zachowaniem ptaków, ktore na jej widok uciekają do gniazd. Kirkor wkłada jej pierścień i jedzie po księdza. Dziewczyna mówi matce, że Alina uciekła z jakimś młokosem. Wdowa odkrywa na czole córki plamę z malin, której nie daje się usunąć. Balladyna jest przerażona, bo wie, że to krew Aliny. Tymczasem przybywają Swaty i Drużki oraz nadjeżdża Kirkor z księdzem.

AKT III:

Scena 1: Dopalająca się chata Wdowy. Wieśniacy zazdroszczą szczęścia, jakie niespodziewanie spotkało Wdowę i jej córki. Planują odwiedzić je w zamku. Nadchodzi oszołomiony Grabiec, ale nikt nie wierzy w jego opowieści o wierzbie.

Scena 2: Sala w zamku Kirkora. Nazajutrz po ślubie Kirkor wyjeżdża na trzy dni, zapowiadając, że po powrocie nie chce widzieć na czole żony czarnej wstążki. Budzi to podejrzliwość Balladyny, która przypuszcza, że mąż już wie o jej zbrodni i pojechał odnaleźć ciało Aliny. Kobieta odnajduje bratnią duszę w dowódcy straży zamkowej, Niemcu Fon Kostrynie, który również czuje się tu obcy. Wstydząc się własnego pochodzenia, Balladyna odprawia chłopskich gości matki, a ją samą izoluje poprzez zamknięcie w wieży. Kostrynowi obiecuje przywileje za zachowanie w tajemnicy informacji o jej chłopskich korzeniach.

Scena 3: Las przed chatką Pustelnika. Tymczasem Pustelnik pokazuje Kirkorowi złotą koronę Lecha. Starzec liczy na to, że przy pomocy grafa odzyska tron. Sugeruje mu także, aby sprawdził lojalność i posłuszeństwo swej świeżo poślubionej malżonki, posyłając jej zapieczętowaną skrzynię, której nie wolno będzie otworzyć aż do jego powrotu. Po odjeździe Kirkora pojawia się Filon rozpaczający po stracie Aliny. Wreszcie przybywa Balladyna pełna nadziei na to, że mądry starzec usunie jej plamę z czoła. Pustelnik odgaduje, że to ona jest zbrodniarką. Mówi, że plama może zniknąć dopiero po zmartwychwstaniu Aliny, ale Balladyna wolałaby raczej umrzeć, niż cofnąć to, co zrobiła. Odchodzi, grożąc Pustelnikowi. Ten biegnie w las, gdyż słyszy znad Gopła dziwne odgłosy. Pozostawia na kamieniu złotą koronę.

Scena 4: Las przed chatką Pustelnika. Skierka i Chochlik znajdują królewską koronę Popiela III. Nadchodzi Goplana z Grabcem. Wieśniak wykręca się od zalotów nimfy i na odczepnego życzy sobie, aby zamieniła go ona w króla dzwonkowego. Nimfa spełnia jego żądanie. Przystrojony w bogate szaty i koronę, z wierzbowym berłem w dłoni, Grabiec wybiera się na przyjęcie weselne do zamku Kirkora.
Scena 5: Sala w zamku Kirkora. Kostryn podsłuchał rozmowę Balladyny z Pustelnikiem i teraz rozmyśla nad swoim położeniem - czuje się panem sytuacji. Tymczasem kobieta żałuje, że zdradziła się przed Pustelnikiem. Przybywa Gralon - posłaniec od Kirkora - z zakutą skrzynią, ktorej nie wolno otworzyć do powrotu pana. Na prośbę zdesperowanej Balladyny opowiada, że Kirkor odwiedził Pustelnika, a niedaleko jego chaty, pod wierzbą, znalazł ścierwo zabitego... tura. Kostryn sugeruje Balladynie, że posłańca trzeba zabić, bo nie mówi prawdy. Oboje przebijają go mieczami i w ten sposób stają się wspólnikami zbrodni. 

AKT IV:

Scena 1: Sala w zamku Kirkora - uczta weselna. Na uczcie w zamku Kirkora Grabiec w królewskich szatach zajmuje najbardziej zaszczytne miejsce u stołu. Usługują mu Chochlik, Skierka i Kostryn. Podczas rozmowy o herbach Balladyna opowiada gościom, że jest wygnaną księżniczką. Kiedy do komnaty wdziera się głodna i spragniona Wdowa, wyrodna córka wyrzeka się matki i każe wygnać staruszkę, choć na dworze szaleje burza. W chwilę potem do zamku przybywa posłaniec od Kirkora. Opowiada, że burza zatrzymała powracającego z wyprawy hrabiego w chatce Pustelnika. Kirkor zabił Popiela IV, a lud obwołał swego wybawcę krółem. Jednak mężczyzna nie przyjął zaszczytu, gdyż pragnie żyć w spokoju z chłopską żoną u boku. (Tu wzburzona Balladyna zarzuciła posłańcowi klamstwo). Kirkor oznajmił więc ludowi, że królem zostanie ten, kto będzie miał na głowie świętą koronę Lecha. "Ogłoście po kraju/ Bezkrólewie! a kto się na zamku pokaże/ Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,/ Koroną, w której znany brylant "żmije-oko"/ Między dwóma rubiny na trzech perłach leży,/Tego królem obierzcie". Usłyszawszy ten rozkaz, wszyscy zebrani w zamku oddają hołd Grabcowi, który taką właśnie koronę ma na głowie. Ten każe zagrać Chochlikowi na wierzbowym berle. Nagle rozlega się pieśń opisująca zbrodnie Balladyny. Kobieta jest wstrząśnięta, ale słucha do końca, chcąc zidentyfikować wykonawcę. Opanowuje emocje i kiedy Grabiec życzy sobie dzbana malin, każe go przynieść. Wtedy ukazuje się jej duch Aliny i zdumieni goście są świadkami dziwnego zachowania Balladyny, która krzyczy z przerażenia i w końcu mdleje. W powietrzu unosi się zapach malin. Kostryn kończy ucztę.  

Scena 2: Las przed chatką Pustelnika. Dowiedziawszy się o zaginięciu korony, Kirkor natychmiast powraca do Gnezna, aby obwieścić ludowi, że jej obecny właściciel nie jest królem, tylko oszustem. Mężczyzna tęskni do żony, ale chce najpierw wypełnić swoje obowiązki, a dopiero potem cieszyć się spokojnym życiem u jej boku. Pustelnik życzy mu w duchu, aby jak najszybciej został wdowcem i nie dowiedział się o zbrodni Balladyny. Nadchodzi Wdowa. Żali się na okrucieństwo córki, która wygnała ją  z domu, ale nie zdradza imienia Balladyny. Kobieta oślepła podczas strasznej burzy. Zrozpaczona odchodzi w las. Pustelnik postanawia ukarać bezlitosną córkę, kiedy odzyska tron. "Po kraju całym szukać każę/ Tej matki - i okropny sąd wydam na dziecko".

Scena 3: Noc - komnata w zamku Kirkora. Skierka i Chochlik rozmawiają o swoich planach. Uciekają przestraszenie nadejściem postaci w bieli.

Scena 4: Noc - komnata z zamku Kirkora. Balladyna z nożem w ręku idzie na wieżę zdecydowana popełnić kolejne morderstwo.

Scena 5: Noc - komnata z zamku Kirkora. Kostryn także chce zabić Grabca, zabrać mu koronę i uwolnić się od Balladyny. Jednak ona wraca już z wieży umazana krwią byłego kochanka. Po chwili cofa się po koronę, ale jej nie może znaleźć. Koronę przynosi Kostryn. Balladyna przeczuwa, że rycerz pragnie ją zabić, dochodzą jednak do porozumienia i postanawiają oboje zawalczyć o tron z Kirkorem, który przecież wie, że obecny posiadacz korony jest oszustem. Chcą przekupić żolnierzy, żeby przeszli na ich stronę. Balladyna zleca też Kostrynowi zabójstwo Pustelnika. Z rozmowy wynika również, że kobieta jest ciężarna.

AKT V:

Scena 1: Poranek na leśnej łące. Goplana żegna się ze swoimi sługami i opuszcza leśną krainę, gdyż, jak mówi: [Poplątałam ludzkie czyny/ Tak, że Bogu mścicielowi /Trzeba wziąć grom i upuścić/ Na ludzkie dzieła i winy...]

Scena 2: Pod murami Gnezna. Kirkor przygotowuje sie do walki z samozwańczym królem, którego imienia nie zna. Posłał po Pustelnika - Popiela III, by wraz z prawowitym władcą zaatakować obóz wroga. Posłańcy przynosza tragiczną wieść - znaleźli starca powieszonego przed chatą. 

Scena 3: Namiot Balladyny. Kostryn dowodzi w bitwie z Kirkorem. Balladyna ma świadomość, że zwycięstwo Niemca oznacza dla niej całkowite uzależnienie od powiernika jej strasznych tajemnic. "Jeżeli zwycięży,/ Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie/ Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła/ Temu Niemcowi". Jednak przegrana bitwa oznacza koniec wszystkiego, co dotąd zdobyła, bo przecież Kirkor się dowie, że zdradziła go dla korony. Jest więc gotowa na śmierć. Od starej kobiety zdobyła wyciąg z ludomoru, którym zatruła jedną stronę noża. Na wszelki wypadek wysyła jednak żolnierzy, żeby podstępnie zabili Kirkora na polu walki. Wraca zwycięski Kostryn z delegatami ludności Gnezna, którzy klękają przed Balladyną, uznając ją za króla. Posłowie sa zaskoczeni, że mają do czynienia z kobietą (Balladyna jest w zbroi). Podają jej chleb z solą, a ona kroi bochenek zatrutym nożem i skażoną część podaje Kostrynowi, mówiąc, że dzieli się z nim wszystkim, a serce daje mu w całości. 

Scena 4: Sala tronowa na zamku królewskim w Gneźnie. Kanclerz z dworzanami oczekują nowego króla. Goniec przynosi wieść, że to kobieta. Kronikarz Wawel opowiada zebranym, iż wielu ludzi widziało odlatującą z żurawiami kobietę (Goplana). Nagle nadciąga straszliwa chmura burzowa. Wchodząca do sali Balladyna dowiaduje się, że według ustaw ma zacząć swoje rządy od rozsądzenia spraw kryminalnych. W tym momencie Kostryn pada na ziemię i przed śmiercią oskarża królową, że go otruła. Balladyna odczuwa ulgę, choć udaje rozpacz. Chce odciąć się od przeszłości i być teraz dobrą, sprawiedliwą władczynią. Każe uwolnić jeńców, nakarmić żebraków oraz wyprawić godny pogrzeb swojemu mężowi, Kirkorowi. Tymczasem przystępuje do sądów. Pierwszą sprawę zgłasza lekarz królewski, który po oględzinach zwłok Kostryna stwierdza, że faktycznie został on otruty ludomorem. Według prawa nieznany truciciel jest winny śmierci, co Balladyna potwierdza. Drugim oskarżycielem jest Filon. Zachowuje się jak obłąkany, opowiada o śmierci Aliny, a na dowód przynosi dzban i nóż, który wyjął z jej piersi. Balladyna wydaje wyrok słowami: "Winna jest śmierci", dając do zrozumienia, że zbrodni dokonała kobieta. Jako trzecia pojawia się ślepa Wdowa i opowiada królowej swoją tragiczną historię. Kiedy dowiaduje się, że okrucieństwo wobec rodziców karane jest śmiercią, nie chce wyjawić imienia córki. Jednak według prawa nie można odstąpić od skargi. Staruszkę biorą więc na tortury, aby wyznała, kim jest jej wyrodna córka. Matka woli jednak umrzeć w mękach, niż skazać na śmierć swoje dziecko. Balladyna, osądzając anonimową zbrodniarkę, która doprowadziła do śmierci własnej matki, po raz trzeci wydaje wyrok na siebie. Ginie rażona piorunem.

EPILOG

W epilogu widać, jak się tworzą legendy. Publiczność pyta Wawela, w jaki sposób interpretuje wypadek z piorunem, którego wszyscy byli świadkami. Zarzuca mu, że nie był obecny przy poprzedzających go wydarzeniach, więc nie może wydawać sądów tylko na podstawie ostatniej sceny. Kronikarz snuje przypuszczenia o pochodzeniu Balladyny, a na końcu wysnuwa wniosek, że noszenie korony jest niebezpieczne, bo metal przyciąga pioruny. Znacznie lepszy jest laurowy wieniec (symbol sławy przypisywanej m.in. poetom). W ten sposób Wawel przypodobał się i królom, i poetom, z czego Publiczność czyni mu zarzut.

4. Jakich zbrodni dokonała Balladyna:

Była sprawcą lub współuczestniczką większej liczby zbrodni niż tylko te, za które została osądzona (zaznaczone wytłuszczonym drukiem).
1) Zabicie nożem młodszej siostry - Aliny. (akt II, scena 1)

2) Zabicie Gralona (wspólnie z Kostrynem). (akt III, scena 5)
3) Wypędzenie z zamku matki-staruszki. (akt IV, scena 1)

4) Zabicie nożem byłego kochanka, Grabca. (akt IV, scena 5)

5) Zlecenie Kostrynowi zabicia Pustelnika (akt IV, scena 5)
6) Doprowadzenie do śmierci Kirkora - zbrojne wystapienie przeciw mężowi i nasłanie na niego płatnych zabójców (akt V, scena 3)
7) Otrucie Kostryna (akt V, scena 3)
8) Doprowadzenie do śmierci na torturach własnej matki. (akt V, scena 4)

5. Historia świętej korony Lecha  Poznajemy ją w pierwszej scenie aktu I. Pustelnik opowiada Kirkorowi o początkach państwa polskiego.
Jeden z Trzech Króli wracających z Betlejem (Słowacki nazwał go Scyta-król północny, czyli dawny Słowianin) zabłądził w wysokim zbożu i poprosił Boga o pomoc, a ten zaprowadził go do chłopskiej chaty będącej siedzibą króla tych ziem - Lecha. Władca zaproponował Scycie, aby zamieszkał w jego szczęśliwej krainie i wziął pół królestwa. Scyta ochoczo przyjął gościnę, lecz na podział ziem się nie zgodził, gdyż mogłoby to rodzić wojny. Poznawszy bliżej Lecha i zaprzyjaźniwszy się z nim, ofiarował mu własną koronę, której w Betlejem dotykały ręce Dzieciątka Jezus. Niezwykłość świętej korony Lecha polega więc na tym, że została ona pobłogosławiona przez samego Jezusa.

6. Przebieg wydarzeń, czyli co, po czym i dlaczego:
1. Kirkor radzi się Pustelnika w sprawie ożenku, ten każe mu szukać żony w chłopskiej chacie.
2. Kirkor odkrywa, że Pustelnik jest wygnanym królem. Popielem III, więc postanawia przywrócić mu tron.
3. Zakochana Goplana sprowadza Kirkora do chatki Wdowy, żeby hrabia ożenił się z Balladyną, kochanką Grabca.
4. Kirkora oczarowały obie córki przystrojone w niewidzialne wieńce, więc dochodzi do "malinowego konkursu".
5. Balladyna zabija Alinę (pod wierzbą-Grabcem) i zostaje żoną Kirkora. Na jej czole pojawia się krwawa plama, którą dziewczyna maskuje czarną przepaską.
6. Po zaślubinach Balladyna każe spalić swoją chatę i przeprowadza się z matką do zamku.
7. Nazajutrz po ślubie Kirkor wyjeżdża, ostrzegając żonę, że po powrocie nie chce widzieć wstążki na jej czole.
8. Balladyna wstydzi się własnej matki i zamyka ją w wieży.
9. W drodze do Gnezna Kirkor odwiedza Pustelnika, który pokazuje mu świętą koronę.
10. Pustelnik radzi Kirkorowi wypróbowanie lojalności żony poprzez wysłanie jej zapieczętowanej skrzyni.
11. Pustelnika odwiedza Balladyna z prośbą o usunięcie plamy z czoła; starzec odkrywa jej straszną tajemnicę. Rozmowę podsluchuje Kostryn.
12. Służki Goplany znajdują koronę Popiela III, a nimfa daje ją Grabcowi, którego przebiera za króla dzwonkowego.
13. Kostryn i Balladyna zabijają Gralona, posłańca ze skrzynią, w przekonaniu, że był on świadkiem znalezienia zwłok Aliny i wie o zbrodni.
14. Uczta weselna z udziałem Grabca w koronie. Balladyna wypędza matkę, która wdarła się na ucztę. Posłaniec przynosi wieści od Kirkora, którego burza zatrzymała u Pustelnika. Hrabia właśnie wrócił z Gnezna, gdzie zabił Popiela IV, ale nie przyjął propozycji objęcia władzy, bo chce żyć w spokoju z żoną-wieśniaczką. Królem będzie właściciel świętej korony. Zebrani uznają za króla Grabca. Balladynie ukazuje się duch Aliny.
15. Kirkor dowiaduje się od Pustelnika o zaginięciu korony i natychmiast wraca do Gnezna zmienić rozkazy - obecny właściciel korony jest przecież złodziejem i oszustem, a nie prawowitym królem.
16. W nocy Balladyna zabija Grabca, by zdobyć świętą koronę i zasiąść na tronie. Każe też Kostrynowi zlikwidować Pustelnika, który zna jej tajemnicę.
17. Goplana w poczuciu winy za poplątanie ludzkich losów opuszcza leśną krainę, pozostawiając po sobie burzową chmurę.
18. Kirkor szykuje się do bitwy z tajemniczym uzurpatorem. Dowiaduje się, że prawdziwy król, Pustelnik-Popiel III, nie wspomoże jego działań, gdyż został powieszony przed swoją chatą.
19. Przy pomocy podstępu i przekupstwa Kostryn wygrywa bitwę. Balladyna częstuje wspólnika chlebem przekrojonym zatrutym nożem.
20. Balladyna wkracza do Gnezna, przyznaje się dworzanom, że jest wdową po Kirkorze, i zaczyna rządy od sądzenia oskarżonych. Kostryn  umiera.
21. Po wydaniu trzykrotnego wyroku śmierci na niezidentyfikowanych sprawców (za otrucie Kostryna, za zabójstwo Aliny i za okrucieństwo wobec matki) Balladyna ginie, rażona piorunem.

7. Bohaterowie tragedii: 

Balladyna, Bladyna - postać tytułowa i główna, młoda wieśniaczka dążąca do awansu nawet za cenę zbrodni, odcinająca się od swoich chłopskich korzeni, tragiczna poprzez umiejętność refleksji nad swoimi czynami i uznanie konieczności kary; ginie rażona piorunem.
Pustelnik - wygnany król Popiel III, strażnik narodowej tradycji w postaci świętej korony Lecha, wzór patriotyzmu i zasad moralnych, zwolennik sojuszu między szlachtą i ludem, odkrywca tajemnicy Balladyny; ginie powieszony przez Kostryna z rozkazu Balladyny.
Kirkor - bogaty graf, "pan czterowieżowy (...) stworzony do ciszy wiejskiej i prostoty", uosabia narodową tradycję, uczciwy i waleczny, tragicznie wplątany w politykę opartą na tyranii i przemocy; ginie pod Gneznem w walce o sprawiedliwość dziejową.
Fon Kostryn - Niemiec, dowódca gwardii zamkowej Kirkora, syn wisielca, rzekomy szlachcic, karierowicz, sojusznik Balladyny w walce o władzę; ginie poczęstowany przez Balladynę chlebem przekrojonym zatrutym nożem.
Grabiec - syn zakrystiana/organisty, kochanek Balladyny, wiecznie pijany, zajęty wyłącznie zabawą i używaniem życia, błazen, prostak, przedmiot kpin, ale i kpiarz, uosobienie ludowych wyobrażeń o pańskim życiu; ginie zabity w nocy nożem przez Balladynę.
Wdowa - siwa staruszka, matka Balladyny kochająca ją nad własne życie i wychowująca ją wg praw przynależnych starszej córce, wiejska znachorka ceniona przez sąsiadów, wyrzucona przez córkę z domu ślepnie od błyskawicy; ginie na torturach, nie wyjawiając imienia wyrodnej córki.
Alina - młodsza córka Wdowy, uosobienie wszystkich pozytywnych cech, niewinna,  cnotliwa i pobożna; ginie zabita nożem przez Balladynę podczas zbierania malin.
Gralon - posłaniec Kirkora, przypadkowa i niepotrzebna ofiara podejrzeń Balladyny i Kostryna; ginie od ciosów ich mieczy.
Filon - wędrowny poeta, pasterz, postać rodem z sielanki, na pozór mało ważny, ot, taki mazgaj, który przyszedł za późno, by uratować ukochaną  i jest bezsilny wobec tego, co się stało. Tymczasem tylko on pozostaje żywy, podczas gdy inni bohaterowie zabierają do grobu ponure tajemnice. Dlaczego? Bo uosabia nieśmiertelną rolę poezji w życiu narodu, przemawia (i będzie przemawiał) w imię obrony prawdy, piękna i sprawiedliwości.

Goplana i Duszki (Skierka, Chochlik) - związane z przyrodą twory ludowej wyobraźni; nimfa zakochana w człowieku doprowadza do złamania boskiego ładu (zbrodnie Balladyny), ukarana przez Boga odlatuje, pozostawiając po sobie ciężką chmurę, z której spadnie karzący piorun.

8. Materiał do charakterystyki bohaterek.

Cała scena 3 z aktu I jest bezpośrednią (wygląd) i pośrednią (cechy wynikające z zachowania) charakterystyką obu bohaterek.
KIRKOR: Starsza jak śniegi - u tej warkocz cudny, / Niby listkami brzoza przyodziana; / Ta z alabastrów - a ta zaś różana - / Ta ma pod rzęsą węgle - ta fijołki - / Ta jako złote na zorzy aniołki, / A ta zaś jako noc biała nad rankiem.

Całkowicie odmienny wygląd Aliny i Balladyny (kontrast) jest też wyznacznikiem ich charakterów. Alina - otwarta, ciepła, dobra, pracowita, szczera, uczciwa, opiekuńcza, gotowa do poświęceń.
Balladyna - rozpieszczona i faworyzowana przez matkę, zamknięta w sobie, na pozór chłodna (choć targają nią wewnętrzne emocje), okrutna, leniwa, dwulicowa, dążąca po trupach do celu, egoistka myśląca tylko o zaspokojeniu własnych ambicji. 

Literacko Balladyna jest postacią znacznie ciekawszą niż Alina ze względu na złożoność swego charakteru.

Balladyna (bohaterka główna i tytułowa)
GOPLANA: Siostra Aliny?... córka wdowy?... ale ona / Złe ma serce. (akt I, scena 2)
WDOWA: Wraca Balladyna...(...) / O! nie widać... lecz matce wiadomo. / Patrz, panie! oto jaskółeczka sina / Zamiast wylecieć, kryje się pod słomą, / I cicho siedzi... (akt II, scena 2)

Alina:
WDOWA: Gdyby zaś Alina / Wracała z gaju, tobyś to, mój panie, / Usłyszał w belkach szum i świergotanie, / Jedna za drugą pyrr... pyrr... lecą z gnizdek / Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą / Niby chmureczka małych, czarnych gwiazdek / Nad białą gwiazdką... (akt II, scena 2)

9. Ciekawostki
Myślę,  że współczesnym uczniom badzo przypadłaby do gustu inscenizacja "Balladyny" z roku 1974 (czyli epoki kamienia łupanego ;-) w reżyserii Adama Hanuszkiewicza (1924-2011) - wieloletniego dyrektora warszawskiego Teatru Narodowego, który słynął z kontrowersyjnych pomysłów artystycznych. Otóż dla potrzeb spektaklu zakupił on trzy motocykle marki honda, na których z wielkim hałasem przemieszczali się ... Goplana oraz Chochlik i Skierka. Nie muszę chyba wspominać, jakie wrażenie wywarło to na publiczności ;-)

10. Szczegóły do testu wiedzy o lekturze:  bez tych oczywistych typu: Alina i Balladyna to siostry. Kolejność wydarzeń nie jest zachowana!!!

1. Pustelnik to król Popiel III, wygnany 20 lat temu przez swego brata, panującego obecnie Popiela IV. (W wyniku tego zamachu Pustelnik stracił troje dzieci.)
2. Popiela IV zabił Kirkor, zdobywszy Gnezno.
3. Zamek Kirkora ma cztery wieże.
4. Fon Kostryn podsłuchał rozmowę Balladyny z Pustelnikiem i wie, że zabiła ona siostrę.
5. Wdowę oślepił piorun, kiedy córka wygnała ją z zamku podczas burzy.
6. Korona Popiela III to święta korona Lecha, pierwszego władcy Polan, który otrzymał ją od Scyty - jednego z Trzech Króli wracających z Betlejem.
7. Kostryn miał plan zabicia Balladyny, kiedy przyniósł jej koronę z komnaty Grabca,
8. Koronę Popiela znalazły duszki i przekazały ją Goplanie, a ona przystroiła nią Grabca.
9. Skierka jest pracowity a Chochlik leniwy.
10. Kolejność zbrodni Balladyny (dokonanych osobiście): Alina, Gralon, Grabiec, Kostryn.
11. Wawel to kronikarz.
12. Kirkor zakochał się w obu siostrach.
13. Filon-poeta to jedyna postać z akcji, która pozostaje przy życiu.
14. Nikt (łącznie z Kirkorem) nie wie, kim jest człowiek, którego armia napadła Gnezno, bo Balladyna nie wychodzi z namiotu, a ponadto jest w pełnej zbroi.
15. Matka Balladyny ginie na torturach.
16. Balladyna jest w ciąży, prawdopodobnie z Kostrynem.
17. Ludomor - to trucizna na nożu Balladyny.
18. Goplana zamieniła Grabca w wierzbę, a potem przebrała go za króla dzwonkowego.
19. Balladyna ostatni raz spotkała się z Grabcem w noc przed malinowym konkursem.
20. Goplana odleciała z kluczem żurawi na północ.

Balladyna w reż. Olgi Lipińskiej

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "GRANICY" post w przygotowaniu

1. Kilka słów o autorce.  Zofia Nałkowska (1884-1954), pisarka trzech epok literackich. Debiutowala w Młodej Polsce, ale szczyt jej twórczości przypadł na XX-lecie międzywojenne. Przez całe swoje życie pisała również "Dzienniki". Po wojnie brała udział w Międzynarodowej Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskiej w Polsce – efektem tej działalności był zbiór opowiadań "Medaliony".  

2. Geneza i problematyka "Granicy". Autorka miała świadomość (choć dopadały ją też wątpliwości), że tworzy swoje największe dzieło. Początkowo powieść miała nosić tytuł "Schematy", gdyż jej fabuła została oparta na powszechnie znanych schematach (romans "panicza" z wiejską dziewczyną, zemsta porzuconej kochanki, małżeński trójkąt, uwarunkowania rodzinne, czyli powielanie negatywnych wzorców z przeszłości: Justyna - nieślubne dziecko (jak matka), Zenon - zdradzanie żony (jak ojciec), Elżbieta - porzucenie dziecka (jak matka). Problematyka utworu jest też wynikiem zainteresowania autorki ludzką psychiką - uczuciami, emocjami i zachowaniami człowieka uwikłanego w różne sytuacje życiowe. Powieść zawiera przy okazji oskarżenie społeczeństwa zbudowanego na niesprawiedliwości, krzywdzie i podziałach klasowych. 

"Granica" została wydana w 1935 r. i w rok później uhonorowana Państwową Nagrodą Literacką. Doczekała się także dwóch ekranizacji (1938 i 1977) - obie dostępne w Inernecie, co z pewnością ucieszy analfabetów ;-)

3. Budowa i artyzm powieści.   Zakończenie mamy już na początku, a cała akcja jest retrospekcją, tzn. wspomnieniem wydarzeń, które już się odbyły. Jaki efekt osiąga przez to autorka? Ano, czytelnik nie musi nerwowo przewracać kartek, żeby dotrzeć do zakończenia, raczej zmuszony jest odnaleźć odpowiedź na pytanie - dlaczego tak się stało. To zobowiązuje go do uważnej analizy tekstu, interpretacji zachowań bohaterów, wyciągania wniosków. Kto tego nie zrozumie, padnie z nudów jeszcze przed trzecim rozdziałem,
Zakończenie pojawia się też ... w zakończeniu, a to oznacza, że powieść ma budowę klamrową.

Narracja prowadzona jest dwubiegunowo:
- jako obiektywna narracja o charakterze realistycznym (przedstawia ciąg kolejnych wydarzeń - jak w powieści pozytywistycznej)
- jako próba poznania motywacji bohaterów (psychoanaliza postaci, mowa pozornie zależna) - (to są te fragmenty, które was szczególnie nudzą, bo spowalniają akcję).

Język bohaterów - zidywidualizowany, każdy mówi w sposób charakterystyczny dla swojej sfery.

Autorka stosuje kilkakrotnie paralelizm kompozycyjny, tzn. zestawia podobne wątki, uzyskując wrażenie powtarzalności ludzkich losów (Walerian Ziembiewicz [ojciec] - Zenon Ziembiewicz [syn]; Karolina Bogutowa [matka] - Justyna Bogutówna [córka], Biecka NIewieska [matka] - Elżbieta Biecka Ziembiewicz[córka]).   

4. Interpretacja tytułu. Pojęcie "granica" jest wieloznaczne. W rozumieniu pierwotnym oznacza pewną linię, barierę realną lub umowną, której nie wolno bezkarnie przekroczyć. Są więc granice terytorialne, ale i granice ludzkich możliwości czy dopuszczalnych zachowań. Mówiąc: No, to już przekracza wszelkie granice! - dajemy wyraz oburzeniu z powodu złamania prawa, zasad, czy zwykłej ludzkiej przyzwoitości. Granice determinują życie człowieka, bo musi on stale poruszać się między nimi i dokonywać wyborów. Bohaterowie powieści też to robią - kierując się różnymi względami, podejmują decyzje, które wpływają nie tylko na ich życie. Motywy ich działania mogą być różne: afekt, kariera, samotność, pieniądze, miłość, zemsta, strach, wstyd, choroba - nie sposób wymienić wszystkich. Faktem jest, że często przekraczaja granice dzielące dobro od zła, odwagę cywilną od konformizmu, przyzwoitość od łajdactwa, życie od śmierci - i ponoszą konsekwencje swoich wyborów.
O jakich granicach mowa w utworze?

• granica moralna - przekroczył ją wielokrotnie Zenon: zdradzając narzeczoną, uwodząc młodą dziewczynę (Justynę), sugerując kochance aborcję, obarczając żonę swoimi problemami z Justyną, wreszcie - poświęcając dla kariery swoje młodzieńcze ideały;  "(...) musi coś przecież istnieć. Jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się byc sobą".
• granica obyczajowa - normy, stereotypy, konwenanse, czyli to, co wypada lub nie; tej granicy Zenon bał się przekroczyć, gdyż reprezentował postawę konformistyczną.  
• granica wytrzymałości psychicznej - przekroczyła ją trójka głównych bohaterów: Justyna po aborcji wpadła w obłęd, próbowała popełnić samobójstwo, w końcu oblała Zenona żrącym płynem; Zenon popełnił samobójstwo; Elżbieta porzuciła dziecko i uciekła za granicę.
• granica społeczna - przepaść między warstwami społecznymi, wyznacza ją strop kamienicy Kolichowskiej, który oddziela dostatnie życie mieszczan od wegetacji zdegenerowanych, chorych nędzarzy z nizin społecznych. "Co dla jednych jest podłogą, to dla innych staje się sufitem. (...) tu połowa piwnic zamieniona jest na mieszkania i tam, pod nami, mieszka więcej ludzi niż na wszystkich piętrach poza tym".
• granica przestrzenna - oddziela wieś od miasta, ojczyznę od zagranicy itp., jej przekroczenie czyni czowieka obcym w danym środowisku - z konieczności (Justyna) lub z wyboru (Elżbieta, Zenon)
• granica psychologiczna/filozoficzna - zakres możliwości poznania człowieka i jego natury, przesłanek jego intencji, decyzji i czynów; czy da się jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie - kim jesteśmy i po co żyjemy. "Jest się takim, jak myślą ludzie, nie jak myślimy o sobie my; jest się takim, jak miejsce, w którym się jest". 

5. Czas i miejsce akcji:

• Akcja toczy się w XX-leciu międzywojennym - wspomniana jest I wojna światowa i "cud nad Wisłą", czyli wygrana Bitwa Warszawska (13-25 sierpnia 1920 r.) stoczona podczas wojny polsko-bolszewickiej.
• Akcja obejmuje kilka lat z życia Zenona Ziembiewicza, ale wydarzenia nie są określane datami, tylko porami roku. 
• Miejscem akcji jest prowincjonalne miasteczko bez nazwy. Wydarzenia skupiaja się w kamienicy Kolichowskiej przy ul. Staszica oraz w domu Ziembiewiczow na Chązebiańskim Przedmieściu.
• Częśc wydarzeń akcji i fabuły obejmuje konkretne miejscowości: Boleborzę (dzieciństwo Zenona), Paryż (studia Zenona), Warszawę (Wizyta Elżzbiety u matki po zerwaniu zaręczyn z Zenonem), Chązebną (praca Bogutowej w majątku Tczewskich) itp.

6. Bohaterowie

Zenon Ziembiewicz - główny bohater, karierowicz i konformista, zdradził swoje młodzieńcze ideały, oślepiony przez byłą kochankę popełnił samobójstwo.

Justyna Bogutówna - jego kochanka, córka kucharki z Boleborzy, po aborcji wpadła w chorobę psychiczną,

Elżbieta Biecka - żona Zenona

Cecylia Kolichowska - ciotka Elżbiety, właścicielka kamienicy
Karol Wąbrowski - kaleki syn Cecylii z pierwszego małżeństwa

Jasia Gołąbska - przyjaciółka Justyny, uosobienie losów skrajnej biedoty
Franek Borbocki - brat Jasi, adorator Justyny, zabity podczas manifestacji

6. Ciekawostki

Czy wiecie, że  imię Zofii Nałkowskiej nosi nie tylko wiele ulic, ale także jeden z kraterów na Wenus?

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "MAŁYM KSIĘCIU"

1. Kilka słów o autorze: Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944), francuski pisarz i lotnik cywilny oraz wojskowy. Nazwisko wskazuje na arystokratyczne pochodzenie - istotnie, pochodził z rodziny hrabiowskiej. W "Małym Księciu" (1943) są wyraźne wątki autobiograficzne nawiązujące do zawodu autora. Narrator tej powieści jest lotnikiem, który awaryjnie wylądował na Saharze. Saint-Exupéry również przeżył taką przygodę: w 1935 r. chciał pobić rekord przelotu na trasie Paryż-Sajgon, ale rozbił samolot na Pustyni Libijskiej. W czasie II wojny światowej latał we francuskim dywizjonie rozpoznawczym. Zaginął w 1944 r. podczas misji, która miała na celu sfotografowanie zgrupowania wojsk niemieckich kolo Lyonu. Okoliczności śmierci wyszły na jaw dopiero w 2000 r., kiedy to w Morzu Śródziemnym odnaleziono szczątki jego samolotu. 

2. Dlaczego "Mały Książę" nie jest powieścią dla dzieci?  Bo one nie zrozumieją całej głębi przekazu tego utworu, który tylko pozornie jest baśnią o "człowieczku-kosmicie" odwiedzającym Ziemię. To powieść-parabola, która ma ukryte znaczenie. Znacie już tego typu utwory. Takie paraboliczne przypowieści wygłaszał Jezus przed tłumem: o siewcy, o talentach, o synu marnotrawnym. Opowiadając proste historie o ludziach, tak naprawdę mówił o Bogu, Kościele i wiernych.

W "Małym Księciu" każda przygoda bohatera, każda obserwacja, którą poczynił, każda prawda, którą odkrył - zawiera naukę odnoszącą się nie do tej konkretnej sytuacji, ale do całego życia każdego człowieka. 

Przeanalizujmy dla przykładu kilka scen.

• Mały Książę cieszy się z namalowanej skrzynki, bo w środku jest taki baranek, jakiego sobie wymarzył.  Dlaczego? Bo ma wyobraźnię, dzięki której wszystko jest możliwe. A dorośli ją utracili i dlatego nic nie widzą...
• Na swojej planecie Mały Książę codziennie wyrywał młode pędy baobabów. Gdyby dał im choć trochę urosnąć, nie poradziłby sobie z usunięciem drzew, a one rozsadziłyby planetę. Baobaby to nasze codzienne obowiązki: szkoła, praca, zadania, których się podjęliśmy. Jeśli je zaniedbamy, zaczną się gromadzić i wkrótce ich ogrom może nas przerosnąć, a wtedy... no właśnie: jedynka, poprawka, repeta itp.  Pamiętajcie o baobabach!!!
• Podróż Małego Księcia jest symbolem naszej podróży w dorosłość, kiedy to zdobywamy wiedzę, doświadczenie i odkrywamy, co tak naprawdę jest najważniejsze w życiu.  A uczymy się głównie poprzez naśladowanie. Mieszkańcy planet reprezentują wartości, którym pewni ludzie gotowi są podporządkować swoje życie, takie jak władza (Król), zawyżona samoocena (Próżny), nałogi (Pijak), pieniądze (Bankier), ślepe poczucie obowiązku (Latarnik), sucha wiedza (Starszy Pan - geograf). Jednak Mały Książę nie przyjmuje ich światopoglądu i szuka dalej...
• Na Ziemi Mały Książę odkrywa, czym jest przyjaźń i milość i wkrótce uznaje te wartości za najważniejsze w swoim życiu, choć zawierają ryzyko bólu związanego ze stratą ukochanej osoby. Najpierw przeżywa rozczarowanie w ogrodzie pełnym róż, gdy przekonuje się, że róża na jego planecie nie jest wcale wyjątkowa. Nauczony przez lisa, na czym polega "oswojenie", odkrywa, że jego róża jest rzeczywiście jedyna, gdyż ... jest jego różą. Czy nie tak dzieje się w miłości? Dlaczego jedna spośród wszystkich kobiet świata staje się nagle tą najważniejszą?

3. Kolejność wydarzeń:
Powieść zawiera 27 króciutkich rozdziałów i jest ilustrowana przez samego autora. Omijajcie szerokim łukiem wydania, które nie zawierają adnotacji: z ilustracjami autora. Przecież tekst jest tutaj nierozdzielnie związany z rysunkami!!!

1. Wspomnienia z dzieciństwa (ocena braku wyobraźni dorosłych).
2. Pierwsze spotkanie pilota z Małym Księciem (Sahara, nazajutrz po wypadku lotniczym, rysowanie baranka).
3. Mały Książę - przybysz z innej planety.
4. Planeta Małego Księcia (B-612).
5. Historia baobabów.
6. Opowieść o zachodach słońca.
7. Niepokój Małego Księcia o różę.
8. Opowieść o róży.
9. Pożegnanie Małego Księcia z różą i wyruszenie w podróż.
10. (1) Planeta Króla.
11. (2) Planeta Próżnego.
12. (3) Planeta Pijaka.
13. (4) Planeta Bankiera.
14. (5) Planeta Latarnika.
15. (6) Planeta Starszego Pana (geografa).
16. (7) Ziemia:
17. a) spotkanie ze żmiją na Saharze
18. b) spotkanie z kwiatem pustyni
19. c) góra i echo
20. d) ogród różany
21. e) przyjaźń z lisem
22. f) rozmowa ze Zwrotniczym
23. g) rozmowa z Kupcem (pigułki zaspokajające pragnienie)
24. Poszukiwanie wody na pustyni.
25. Znalezienie studni i odkrycie powodu przybycia Małego Księcia na pustynię (rocznica jego wylądowania na Ziemi).
26. Umowa Małego Księcia ze żmiją i jego odejście do róży.
27. Zakończenie - wspomnienie lotnika sprzed sześciu lat: tęsknota za Malym Księciem.

4. Fabuła i akcja powieści:

Akcja toczy się w ciągu 8 dni, tj. od spotkania Małego Księcia z pilotem do jego metaforycznego odejścia na swoją planetę. Przez ten czas lotnik naprawia samolot, a Mały Książę opowiada mu o swoim dotychczasowym życiu, podróży na Ziemię, przeżytych tu przygodach i zdobytych doświadczeniach.

Fabuła powieści obejmuje ponad rok, tj. dokładnie 1 rok pobytu Małego Księcia na Ziemi i nieokreślony czas pobytu na jego planecie oraz podróży na Ziemię.

Można zatem powiedzieć, że wydarzenia umieszczone są w dwóch planach czasowych: teraźniejszości i przeszłości (retrospekcja). 

5. Narracja w "Małym Księciu":

Wyraźnie widać dwóch narratorów:

1) narrator konkretny (narracja pierwszoosobowa) - uczestnik wydarzeń, pilot - rozdziały 1-9, 24-27 (narrator konkretny ujawnia swoja obecność przynajmniej jednym zdaniem np."Sądzę, że dla swej wycieczki Mały Książę wykorzystał odlot wędrownych ptaków." (rozdz.9)

2) narrator abstrakcyjny (narracja trzecioosobowa) - rozdziały 10-23 (ani razu nie ujawnia się narrator konkretny)

6. Cytaty 

"Mały Książę" to skarbnica aforyzmów, które mogą być wykorzystane "żywcem" jako hasła, dedykacje czy wskazówki życiowe. Można umieścić taki aforyzm na gazetce szkolnej, wpisać do książki ofiarowanej przyjacielowi albo do jego pamiętnika. Prawdy zawarte w tych krótkich cytatach są uniwersalne, to znaczy, że nigdy się nie starzeją, sa aktualne w każdej epoce. Nie bez powodu "Mały Książę" jest bardzo popularnym prezentem na 18-kę... 

• Wszyscy dorośli byli kiedyś dziećmi. Choć niewielu z nich o tym pamięta. (autor)
• Zawsze ulega się urokowi tajemnicy. (narrator - pilot)
• Idąc prosto przed siebie, nie można zajść daleko... (Mały Książę)
• Dorośli są zakochani w cyfrach. (narrator - pilot)
• Dzieci muszą być bardzo pobłażliwe w stosunku do dorosłych. (narrator - pilot)
• Trzeba się zmusić do regularnego wyrywania baobabów. (Mały Książę)
• Czasem odłozenie pracy na później nie przynosi szkody. Lecz w wypadku baobabu kończy się zawsze katastrofą. (Mały Książę)
• (...) dzieci, uważajcie na baobaby! (narrator - pilot) 
• (...) gdy jest bardzo smutno, to kocha się zachody słońca. (Mały Książę)
• Świat łez jest taki tajemniczy. (narrator - pilot)
• Muszę poznać dwie lub trzy gąsienice, jeśli chcę zawrzeć znajomość z motylem. (Róża)
• Próżni słysza tylko pochwały. (narrator)
• (...) można być jednocześnie obowiązkowym i leniwym. (narrator)
• Wśród ludzi jest się także samotnym (...) (żmija)
• Poznaje się tylko to, co się oswoi (...) Ludzie mają zbyt mało czasu, aby cokolwiek poznać. Kupują w sklepach rzeczy gotowe. A ponieważ nie ma magazynów z przyjaciółmi, więc ludzie nie mają przyjaciół. (lis)
• Mowa jest źródłem nieporozumień. (lis)
• Dzięki obrządkowi pewien dzień odróżnia się od innych, pewna godzina od innych godzin. (lis)
• (...) dobrze widzi sie tylko sercem. Najwazniejsze jest niewidoczne dla oczu. (lis)
• Stajesz się odpowiedzialny na zawsze za to, co oswoiłeś. (lis) 
• Zawsze się wydaje, że w innym miejscu będzie lepiej (...) Zwrotniczy)
• Jedynie dzieci wiedzą, czego szukają (...) (Mały Książę)
• Nawet w obliczu śmierci przyjemna jest świadomość posiadania przyjaciela. (Mały Książę)
• Woda może także przynieśc korzyść sercu. (Mały Książę)
• Gwiazdy są piękne, ponieważ na jednej z nich istnieje kwiat, którego nie widać... 
• Pustynię upiększa to, że gdzieś w sobie kryje studnię. (Mały Książę)
• (...) to, co upiększa dom czy gwiazdy, czy pustynie, jest niewidzialne. (narrator - pilot)
• (...) oczy są ślepe. Szukać należy sercem. (Mały Książę)
• Decyzja oswojenia niesie w sobie ryzyko łez. (narrator - pilot) 
• (...) kiedy się ktoś rumieni, to jakby mówił "tak" (...) (narrator - pilot)

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "CUDZOZIEMCE"

1. Kilka słów o powieści: "Cudzoziemka" to psychologiczna powieść Marii Kuncewiczowej, jeden z najwybitniejszych utworów polskich okresu dwudziestolecia międzywojennego. Wydana w Warszawie w 1936 r., przedtem ukazywała się w odcinkach w prasie.  Jest zapisem wspomnień i refleksji kobiety, która u schyłku swego życia dostrzega, jak bardzo krzywdziła innych, mszcząc się za swoje rozczarowania.

2. Elementy autobiograficzne w "Cudzoziemce"
Główna bohaterka to portret literacki matki samej autorki. Powieść ta stała się dla Marii sposobem poradzenia sobie z emocjami po śmierci matki-artystki (1930), próbą rozrachunku ze wspomnieniami
po niej i uporządkowania zawiłych relacji z kobietą, która nie potrafiła pokochać swojej córki, bo własne życie nie przyniosło jej satysfakcji i zadowolenia.
Nie wierzycie? Oto dowody w postaci faktów z biografii autorki, które z drobnymi zmianami znalazły się w powieści:

• Matka Marii Kuncewiczowej to Adelina Róża z Dziubińskich Szczepańska, wnuczka legionisty napoleońskiego, który poślubił Kreolkę; 
• urodziła się w roku 1860;
• jej rodzice, Adolf i Zofia, mieszkali w Taganrogu,  potem przenieśli się do Polski;
• Adeline do Polski trafiła wcześniej za sprawą ciotki Ludwiki;
• w Warszawie uczyła się muzyki u Apolinarego Kątskiego
• zakochała się w jego synu, Marcinie Kątskim i przeżyła zawód milosny; 
• naukę kontynuowała w instytucie muzycznym w Petersburgu;
• w roku 1881 poślubiła nauczyciela matematyki, Józefa Szczepańskiego;
• mieszkali służbowo w Saratowie, Samarze a następnie w Warszawie;
• Adeline udzielała lekcji gry na skrzypcach;
• mieli synów: Aleksandra, Kazimierza i Wiktora oraz córkę Marię - dwaj młodsi chłopcy zmarli w czasie epidemii szkarlatyny;
• Aleksander studiowal za granicą;
• Maria uczyła się muzyki pod kierunkiem matki.

3. Wyjaśnienie tytułu Oprócz znaczenia podstawowego wyraz "cudzoziemka" użyty w tytule ma znaczenie symboliczne, wielokrotnie zresztą wyjaśniane w tekście. Oznacza, że Róża była obca nawet dla najbliższych, którzy ją kochali, podziwiali, bali się jej, ale tak naprawdę nikt jej nie rozumiał. Śniada cera, krucze włosy, wschodni akcent, niespotykana wrażliwość, wybuchowy temperament, chwiejność nastrojów, a przede wszystkim wyrafinowane potrzeby estetyczne, tworzyły z niej człowieka jedynego w swoim rodzaju. 

4. Dwa plany czasowe:

Czas rzeczywisty (teraźniejszość): 

• narrator trzecioosobowy; kilka godzin pobytu Róży w domu Marty, spotkania z członkami rodziny (mąż Adam, wnuk Zbyszek, syn Władyś, synowa Jadwiga, córka Marta, zięć Paweł; + służąca Sabina); kilka godzin w pokoju Róży u Strawskich, gdzie umiera na atak serca

Miejsce akcji: Warszawa międzywojenna - mieszkanie Marty, pokoik Róży przy ul. Wilczej wynajmowany u państwa Strawskich

Przebieg wydarzeń (akcja):
Róża odwiedza 30-letnią córkę Martę, znaną śpiewaczkę operową. Nie zastaje jej w domu, więc czeka na jej powrót. Odbiera telefon od męża, Adama, który od roku mieszka z panią Kwiatkowską. Żąda, aby mąż przyszedł, bo ma dla niego zrobione na drutach gamasze. Kłóci się z niesfornym wnukiem, Zbyszkiem, a następnie wypomina mężowi śmierć ich synka, kilkuletniego Kazia. Podczas kłótni słabnie, ale wszystko wskazuje na to, że, jak zawsze, udaje. Na jej życzenie przychodzi najstarszy syn, Władyś, z żoną Jadwigą. Róża traktuje synową z niespotykaną dotąd uprzejmością. Prosi syna, by załatwił paszport do Królewca, gdyż chce odbyć wizytę u doktora Gerhardta. Daje wszystkim do zrozumienia, że bardzo się ostatnio zmieniła. Potwierdza to obiad z rodziną Marty, kiedy przeprasza wszystkich za swoje dotychczasowe zachowanie. Chwali potrawy i pije wino. Prosi córkę, żeby później do niej przyszła. Po powrocie do swego mieszkania (pokoik wynajmowany u Strawskich) robią z mężem rachunek sumienia i wybaczają sobie nawzajem wszystkie krzywdy. Kiedy przychodzi Marta, matka odwołuje wszelkie nauki, jakimi przez całe życie ją raczyła. Mówi, że w życiu najważniejsza jest radość i miłość, a ich brak nie pozwala w pełni rozwinąć się sztuce. Opowiada o wizycie u doktora Gerhardta, który pierwszy zrozumiał, co się dzieje w jej duszy. Wyjaśnia, dlaczego nieszczęśliwa młodzieńcza miłość do Michała Bądskiego zrujnowała jej całe życie. Po wyjściu Marty Różę trapią koszmary senne, postać Gerhardta i Michała zlewają się w jedno. Kobieta dostaje ataku serca. Strawski zawiadamia rodzinę, która przybywa w nocy. Róża umiera wśród najbliższych, Adam przybywa tuż po jej śmierci.

Czas retrospekcji (przeszłość dalsza i bliższa): 

• mowa niezależna, narrator pierwszoosobowy - bezpośrednie wypowiedzi Róży (np. oskarżenie męża o śmierć Kazia, historia puszki kawioru, małżeństwo dziadka z Kreolką itp.)
• mowa zależna, narrator trzecioosobowy - opowieści o przeszłości Róży, historia rodziny Jadwigi
• mowa pozornie zależna, narrator trzecioosobowy - wspomnienia Róży

Miejsce akcji:
- dzieciństwo w Taganrogu
- mieszkanie ciotki Luizy w Warszawie
- Petersburg - studia w konserwatorium u Leopolda Auera
- Saratowo (po ślubie z Adamem)
- Berlin (wizyta u Władysia - studia)
- Rzym (wizyty u Władysia - placówka)
- Królewiec (wizyty u Władysia - placówka; doktor Gerhard)

Przebieg wydarzeń (akcja):

Strzępy wspomnień z dzieciństwa, młodości oraz małżeństwa, ujawniające trudny charakter Róży. Pojawiaja się one pomiędzy wydarzeniami czasu teraźniejszego, sprowokowane przez drobiazgi, rozmowy itp. 

Najważniejsze wydarzenia, które wpłynęły na życie Róży, to:
- zawód miłosny z młodości (Michał Bądski)
- śmierć kilkuletniego synka, Kazia (żal do męża za jego pogodzenie się z tym faktem)
- poczęcie córki, Marty (znienawidzenie męża i ćórki za gwałt)
- odkrycie talentu wokalnego Marty (odebranie córki mężowi)
- wizyta u doktora Gerharda (pierwszy czlowiek, który zrozumiał jej problemy)

5. Kwestia nazwiska Róży: Dlaczego, u licha, we wszystkich opracowaniach figuruje nazwisko Żabczyńska? Przecież to nazwisko jej ojca, a Róża jest mężatką. Toż nawet wyzwolona Konopnicka nosiła nazwisko męża! Wprawdzie nigdzie nie pada nazwisko Adama, ale jest pewna podpowiedź. Oto Władyś nazywa żartobliwie młodszą siostrę, Martę, "panią Kornacką", że niby taka poważna, jak na swoje lata. Więc może Róża Kornacka?

6. Kwestia wieku Róży: Opracowania na ogół podają - 65 lat, ale to wyliczenie bardzo przybliżone, oparte raczej na wątkach autobiograficznych (pkt 2.) niż na powieści, w której nie ma właściwie żadnego konkretnego punktu odniesienia, oprócz wieku Marty. Sama autorka udziela bardzo niedokładnych wskazówek. Kilkakrotnie powtarza informację o przeszło czterdziestu latach małżeństwa Róży i Adama (+/- kilka lat)  oraz o czterdziestoletniej męce Róży po zdradzie Michała, co w ogóle nie pasuje. Romans rozpoczął się, kiedy Róża miała 16 lat, potem Michał wyjechał do Petersburga, gdzie uwiódł "kursistkę", a w kilka lat po jego zdradzie Róża wyszła za Adama. 

Najmłodsze dziecko Róży - córka Marta - ma 30 lat. W powieści padają dwie informacje, że narodziła się 10 lat po śmierci Kazia i że została poczęta 10 lat po śmierci Kazia. Nawet rocznikowo to się nie zgadza, bo urodziła się w lipcu, a rocznica śmierci Kazia była późną jesienią ("ostatnie liście klonów"). Poczęcie jest opisane dość szczegółowo, więc ta informacja wydaje się bardziej prawdopodobna. Zatem Marta urodziła się 9 miesięcy po 10 rocznicy śmierci Kazia.

W chwili poczęcia Marty Władyś (najstarszy) jest rok przed maturą, zatem jest od niej starszy jakieś 18 lat. Wiemy też, że w wieku lat dwudziestu paru (22-23?) zaręczył się podczas studiów w Berlinie. Kilka lat potem (3-4?) ożenił się z Jadwigą.  Rok po ślubie przyjechał z wizytą do matki i obiecał, że zabierze ją za granicę. Udało się to po 10 latach, kiedy "po wielkiej wojnie" - czyli po 1918 r. - otrzymał placówkę w Rzymie. Miał wtedy około czterdziestki (37?), a Róża "w swoim sześćdziesiątym roku - wyglądała na lat czterdzieści".  Obecnie Wladyś ma więc lat 48. Jeśli Róża ma 65, to spłodzila syna podczas romansu z Michałem, a nie po ślubie... Jeżeli w tym rozumowaniu jest jakiś błąd, to wynikać może z niewiedzy na temat ówczesnego wieku maturalnego ;-)

7. Historia w "Cudzoziemce":
W powieści pojawiają się postacie i fakty historyczne, które pozwalają ukonkretnić czas wydarzeń:

• Dziad Róży był uczestnikiem legionów polskich we Włoszech i żołnierzem napoleońskim.
• Jako młoda dziewczyna Róża występowała przed znanym skrzypkiem Pablo Sarasate (1844-1908), który ofiarował jej swój smyczek.
• W konserwatorium petersburskim Róża uczyła się u Leopolda Auera, który w latach 1867-1917 prowadził klasę skrzypiec. Po pół roku nauki grała koncert przed wielkim księciem.(Michał Romanow)
• Władyś zaczął robić karierę dyplomatyczną po 1918 r. -  "po wielkiej wojnie, wszedł do służby zagranicznej państwa polskiego" - otrzymał placówki w Rzymie, a potem w Królewcu.

8. Charakterystyka Róży:

Tyle jest tego w Internecie, że szkoda mojego czasu. Może tylko dodam, jako ciekawostkę, że neurastenia Róży stała się obiektem badań psychologów, a niektórzy uważali, że kobieta, której bez żadnej konkretnej przyczyny przemyka myśl zabicia własnych dzieci, nie jest postacią tragiczną, tylko chorą psychicznie. W każdym razie ta lektura może być świetnym kontekstem do tematów o rodzinie i relacjach rodzinnych, portrecie toksycznej matki, portrecie złej kobiety, ciekawym wizerunku literackim,  samotności, wpływie jednostkowych wydarzeń na życie czlowieka  itp.

9. Adaptacje filmowe
W 1986 r. Ryszard Ber nakręcił film "Cudzoziemka" ze wspaniałą kreacją Ewy Wiśniewskiej.

NAUKA O JĘZYKU - skrót wiedzy na maturę

    Matura ustna spędza sen z powiek, bo wymaga natychmiastowej niemal odpowiedzi, a zakres wiedzy bardzo szeroki. Żadnych punktów na studia nie daje, ale bez niej studia niemożliwe... 

Problematyka lektur w miarę opanowana, co ważniejsze przekazy ikonograficzne wykute na blaszkę, a tu taki pech - pytanie z nauki o języku! Czasem nawet nie wiadomo, od czego zacząć, bo w szkole te tematy na ogół traktowane są po macoszemu. A na egzaminie ustnym najgorsze jest milczenie, bo wtedy nie dajesz szans ani sobie, ani komisji. Kiedy już zaczniecie, komisja z pewnością poda pomocną dłoń, zadając pytania pomocnicze. Zapewniam - im też zależy na waszym sukcesie.

Poniżej macie serię zagadnień pojawiających się w różnej formie na maturze ustnej. Zwykle towarzyszą im teksty, do których należy się odnieść. Ja podaję suchą teorię okraszoną przykładami. Jeśli to ogarniecie - egzamin z nauki o języku nie sprawi większych problemów.

1. Język jako system znaków (dwustopniowy i dwuklasowy)

Znak = sygnał lub oznaka/symptom - znany i zrozumiały w danej społeczności. Składa się z formy postrzeganej różnymi zmysłami (wzrokiem, słuchem, węchem, dotykiem i smakiem) oraz treści, czyli znaczenia. Mogą uzupełniać a czasem nawet zastępować przekaz językowy. Znaki dzielimy na: 

- oznaki/symptomy naturalne - znaki stworzone przez naturę, a interpretowane przez człowieka na podstawie jego wiedzy o świecie (np. chmura = będzie deszcz, pierwsza jaskółka = nadchodzi wiosna, dym = gdzieś się pali ogień, gorące czoło = podwyższona temperatura, choroba itp.) 

- sygnały umowne/konwencjonalne - znaki oparte o umowę społeczną, celowo stworzone przez ludzi dla przekazania konkretnej informacji.  

        Sygnały umowne dzielimy na:

- obrazy/ikony = czytelne sygnały = obrazek odnosi sie do rzeczywistości, przedstawia to, o czym mówi - znaki drogowe (np. zakręt, przejście dla pieszych), naklejki informacyjne (np. sposób konserwacji ubrań: przekreślone żelazko = nie prasować), oznakowania pomieszczeń (np. toaleta dla pań: figura kobiety) itp.

- symbole = sygnały odczytywane zgodnie z przyjętym w danej społeczności zwyczajem np. w Polsce symbole narodowe to - godło (biały orzeł na czerwonym tle), flaga (biało-czerwona), hymn (mazurek Dąbrowskiego) - w innych społecznościach te symbole mogą nic nie znaczyć

- znaki językowe (werbalne) = słowa/wyrazy nazywające określone elementy rzeczywistości - są  to najbardziej precyzyjne znaki

Do znaków (naturalych i umownych) zaliczamy również mowę ciała, gesty, ruchy, mimikę, różne dźwięki oraz sygnały wizualne itp.

Język jest systemem składającym się ze zbioru umownych (konwencjonalnych) znaków odbieranych zmysłem słuchu (ciąg dźwięków = wyraz), wzroku (ciąg liter = wyraz) oraz dotyku (ciąg liter w piśmie Braille'a). Ten system zrozumiały jest tylko dla społeczności, która się nim posługuje. Język żywy jest systemem otwartym, podlegającym ciągłej ewaluacji gdyż można go stale uzupełniać o nowe elementy (wyrazy). Język martwy (np. łacina) jest systemem zamkniętym. 

Znakiem w języku jest wyraz/słowo - to najbardziej precyzyjny ze wszystkich znaków. Wyrazy składają się z mniejszych pozajęzykowych elementów (fonemy, głoski), same zaś stanowią elementy struktur złożonych (zdanie, tekst). Wg tej zasady uczyliście się  gramatyki: najpierw fonetyka (nauka o głoskach), potem słowotwórstwo (nauka otworzeniu wyrazów) i fleksja (nauka o odmianie wyrazów) a na końcu składnia (nauka o budowie zdania).

Wyrazy mogą być wieloznaczne (homonimy) - np. zamek = budowla, zamek = w drzwiach, zamek = w kurtce), bliskoznaczne (synonimy) - ta sama lub podobna treść, np. dom, budynek, gmach).

Czyli cechami języka jako systemu są:

- obecność nadawcy i odbiorcy
- umowność
- abstrakcyjność = możliwość wyrażania zjawisk i pojęć np. spoza świata realnego
- dwustopniowość (są w nim znaki=litery oraz diakryty=kreski i ogonki zmieniające wymowę (w języku polskim mamy tego 9 sztuk: ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż)
- dwuklasowość: słownik i gramatyka

- występowanie w formie dźwiękowej (mówionej, fonicznej) = tej ważniejszej i graficznej (pisanej)

- budowanie struktur złożonych z elementów prostych (fonem - głoska - wyraz - zdanie - tekst)

- otwartość 

- występowanie wyrazów wieloznacznych i bliskoznacznych

2. Różnice między językiem mówionym a pisanym.

Język ogólnopolski (literacki, narodowy) podlega zasadom gramatyki i ortografii. Dzieli się na język pisany i mówiony. Najogólnie rzecz ujmując, wypowiedź pisana jest staranniejsza, bo mamy więcej czasu na jej sformułowanie. W wypowiedzi ustnej zwracamy uwagę głównie na treść, choć sposób jej przekazania może dać odbiorcy bardzo wiele informacji o nadawcy i jego kulturze...
Cechy języka mówionego:

- spontaniczność

- błędy językowe (nadużywanie spójników i zaimków, powtórzenia, wtrącenia, inwersje itp.)

- dialog (przecież to najczęściej rozmowa)

- krótkość wypowiedzi

- bezpośredni kontakt z odbiorcą - wspomaganie się mimiką i gestykulacją

Cechy języka pisanego:

- forma dopasowana do treści

- poprawność językowa

- monolog

- dowolna długość wypowiedzi

- brak bezpośredniego kontaktu z odbiorcą

3. Czym jest akt mowy? To nic innego jak komunikat językowy, zrozumiały wyłącznie dla tych, którzy znają kod, czyli mówią tym samym językiem. Ale i ludzie jednej narodowości mogą mieć problemy z porozumieniem się, jeśli ktoś mówi niepoprawnie i zakres jego słownictwa jest ubogi. Albo jeśli używa słownictwa gwarowego czy specjalistycznego. Oto dlaczego warto poszerzać wiedzę o języku ojczystym i umiejętności krasomówcze ;-) Warunkiem dobrej komunikacji jest właściwy kod, czyli: odpowiedni zakres słownictwa, zasady gramatyczne oraz poprawność językowa. Trzeba też dopasować komunikat do danej sytuacji, żeby odbiorca zrozumiał temat, przyczynę i cel rozmowy. Dobry nauczyciel na początku lekcji powinien wam powiedzieć, czemu będzie ona poświęcona i co z tego ma wyniknąć, niedobry każe rozwiązywać jakieś "niepotrzebne" zadania ;-)

Współczesne komunikaty językowe często wzbogacone są innymi kodami, np. muzyką czy obrazem (np. w reklamach), a w języku żywym - mową ciała.

Autorem najbardziej popularnego modelu komunikacji językowej jest Roman Jakobson (1896-1982), wybitny rosyjski językoznawca, poliglota i erudyta.

Model komunikacji językowej wg Romana Jakobsona.

4. Rodzaje aktów mowy.

Według współczesnego filozofa-językoznawcy, Johna Searle’a, akty mowy można podzielić na:

bezpośrednie - rozumiane niezaleznie od sytuacji,  np. Zamknij okno.

pośrednie - rozumiane różnie w zależności od kontekstu wypowiedzi, np. okrzyk: Och! może wyrażać różne stany emocjonalne

Searle wyróżnia pięć typów aktów mowy:

akty asertywne – w których nadawca wyraża swoje sądy np. wątpienie, podziw, przeczenie itp. (Nie wierzę w to, co mówisz.  Bardzo mi się podoba twoje auto.)

akty dyrektywne – których celem jest wywarcie wpływu na odbiorcę, np. rozkazy, prośby, pytania. (Po drodze kup pomidory. Nie wychylać się!)

akty komisywne – których celem jest podjęcie działania albo zobowiązanie sie do czegoś, np. obietnice. (Od jutra wstaję o siódmej.  Przyrzekam bronić honoru  ojczyzny.)

akty ekspresywne – których celem jest wyrażenie własnych stanów emocjonalnych, postaw np. gratulacje, kondolencje. (Cieszę się ogromnie z twojego sukcesu. Serdecznie ci współczuję. To straszne!)

akty deklaratywne – których celem jest stworzenie nowego stanu rzeczy. (Otwieram zebranie. Przyznaję pani tytuł magistra farmacji.) 

Nawet jeśli nie zapamiętacie tych skomplikowanych nazw, to warto wiedzieć, po co w ogóle zabiera się głos. A to właśnie rodzaje aktów mowy.

5. Jakie funkcje przypisywane są językowi? Teorie dotyczące funkcji języka powstały dopiero w XX wieku. Oto najbardziej znane:

Funkcja języka według Karla Bühlera to bezpośrednie oddziaływanie języka na uczestników aktu mowy. Wyróżnił 3 podstawowe funkcje języka:

Funkcja znaku (przypisywana wyłącznie jezykom naturalnym = powstałym w drodze historycznego rozwoju) - czyli przedstawianie i opisywanie rzeczywistości.

Funkcja wyrażania siebie - czyli ekspresywne wyrażanie pewnych psychologicznych i fizjologicznych stanów oraz cech nadawcy poprzez odpowiednie słownictwo i interpunkcję.

Funkcja apelacyjna, impresywna -  czyli oddziaływanie na odbiorcę poprzez prośbę, rozkaz itp., np. zaśpiewaj, podejdźcie.

Teorię Bühlera rozwinął Roman Jakobson, autor najbardziej popularnego modelu komunikacji językowej. Z tego własnie modelu wywiódł sześć różnych funkcji języka, które zależą od tego, na czym skupia się dany komunikat. Nazwy niektórych z tych funkcji powtstały później i nie są autorstwa Jakobsona.

1)funkcja ekspresywna/emotywna/afektywna – gdy komunikat skupiony jest na nadawcy (przekazuje jego odczucia i emocje);

2)funkcja poznawcza/oznaczająca/denotatywna/informatywna/kognitywna – gdy komunikat skupiony jest na kontekście (wspólnym świecie nadawcy i odbiorcy) - dotyczy zdobywania wiedzy o świecie i porządkowania jej, wyrażania myśli i poglądów;

3)funkcja poetycka/autoteliczna – gdy komunikat skupiony jest na samym sobie (na budowie i estetyce tekstu);

4)funkcja fatyczna – gdy komunikat skupiony jest na podtrzymaniu kontaktu z odbiorcą (zwroty poiwtalne, zawołania;

5)funkcja metajęzykowa – gdy komunikat skupiony jest na samym kodzie (zawiera informacje o samym języku, jego budowie i znaczeniu - w tekstach językoznawczych)

6)funkcja impresywna/konatywna – gdy komunikat skupiony jest na odbiorcy (chce wywrzeć na niego wpływ, do czegoś go zmusić)

Warto też wspomnieć o funkcji społecznej - język buduje więź społeczną, tworzy naród i jego tożsamość.

W tekście - komunikacie - literackim możemy wyróżnić funkcje wymienione poniżej:

- funkcja komunikatywna = przekazywanie określonych informacji

- poznawcza (informatywna) = komunikat nastawiony na kontekst wypowiedzi, o treści informacyjnej lub edukacyjnej (np. artykuły prasowe, podręczniki)

- ekspresywna (emotywna) = komunikat nastawiony na nadawcę wypowiedzi, zawierający przeżycia i emocje nadawcy (ja) (np. dzienniki, pamiętniki, reportaże)

- impresywna (konatywna) = komunikat nastawiony na odbiorcę wypowiedzi, zawierający apel, odezwę do odbiorcy (ty, wy) (np. liryka zwrotu do adresata, przemówienia)

- poetycka (autoteliczna) = komunikat nastawiony na formę wypowiedzi, zawierający liczne środki artystyczne charakterystyczne dla języka poezji (np. poezja, proza poetycka)

- funkcja fatyczna = nawiązanie lub podtrzymanie kontaktu z rozmówcą (np. wszelkie zwroty powitalne i pozegnalne, potakiwanie, zaprzeczanie, nawoływanie itp.)

Język jako wartość

Język ma wartość użytkową, bo jest podstawowym narzędziem komunikacji międzyludzkiej.
Język ma też wartość poetycką/autoteliczną, czyli nie zawsze służy przekazowi informacji, czasem stanowi wartość samą w sobie - gdy ważniejszy jest przekaz estetyczny, oryginalność itp.

Każda epoka literacka wypracowała sobie własne formy językowego wyrazu.

Jakie środki retoryczne zawiera przemówienie?

Zacznijmy od kompozycji dobrego przemówienia. Składa się ono z pięciu części:
1) wstęp - zainteresowanie słuchaczy tematem
2) opowiadanie - przebieg wydarzeń związanych z tematem
3) argumentacja - przemyślane i uporządkowane przykłady (logiczne/rzeczowe/emocjonalne)
4) odparcie ewentualnych zarzutów
5) podsumowanie wywodów

Podstawowe środki retoryczne to:

pytanie retoryczne (bez oczekiwania odpowiedzi)
epitet
porównanie
metafora
elipsa (zdanie z pominiętą częścią, np. orzeczeniem)
apostrofa (uroczysty zwrot do adresata)
gradacja (wyliczenie elementów)
peryfraza (omówienie)

A co z manipulacją językową?
Tu wchodzimy na śliski grunt... polityki. Trzeba zacząć od porównia retoryki, czyli sztuki pięknego mówienia  (krasomówstwa) oraz erystyki, czyli sztuki prowadzenia sporów.

Celem retoryki jest przekonanie słuchaczy do swojego widzenia świata, nakłonienie ich do czegoś, ale nie za wszelką cenę. Przypomnijcie pieśń Kochanowskiego "Wsi spokojna" - zachwycał się życiem na wsi, podając jego pozytywne przykłady.
Celem erystyki jest przede wszystkim pokonanie przeciwnika, udowodnienie mu swoich racji za wszelką cenę i tu właśnie jest miejsce na manipulację językową, czyli rozmyślne wykorzystanie środków językowych, aby wpłynąć na poglądy odbiorcy  kompletnie nieświadomego tych działań.

I tu się zaczyna to, co znamy z przekazów w tzw. masmediach, czyli:
- odwoływanie się do tzw. wartości uniwersalnych,
- bazowanie na uogólnieniach,
- wyłącznie negatywne ocenianie przeciwnika,
- zadawanie podchwytliwych pytań,
- podawanie informacji wyselekcjonowanych, tendencyjnych a nawet nieprawdziwych i wyciąganie z nich wniosków podkreślających własne racje.

Tylko jeśli będziecie świadomi tych mechanizmów, nie dacie się zmanipulować.

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "MISTRZU I MAŁGORZACIE" - post w przygotowaniu

1. Garść informacji o autorze.  

Michaił Bułhakow (1891-1940), lekarz wojskowy, po I wojnie światowej całkowicie poświęcił się literaturze. Zasłynął powieścią "Biała gwardia" (1925) opowiadającą o losach rosyjskiej inteligencji podczas rewolucji. Został przez to uznany za wroga klasowego i pozbawiony możliwości wydawania kolejnych utworów. 

2. Jak powstała najsłynniejsza powieść Bułhakowa? 

"Mistrz i Małgorzata" to dzieło życia pisarza, w którym zawarł swoje osobiste doświadczenia dotyczące problemów artysty w ustroju totalitarnym. Tworzył je z przerwami w latach 1929-1940, a więc przez 11 lat, aż do swoich ostatnich dni. W roku 1929 powstało pierwszych 15 rozdziałów, które zatytułował "Konsultant z kopytem". W kolejnych latach kilkakrotnie przeredagowywał powieść, a nawet spalił jej początkowe fragmenty. Ostatnich poprawek dokonał na łożu śmierci i podobno do końca nie był zadowolony z efektu. 
W ojczyźnie pisarza powieść doczekała się wydania (skróconego przez cenzurę)  dopiero w roku 1966/67, w Polsce - w 1969. Pełną wersję utworu Polacy poznali dopiero w 1981 a Rosjanie w 1989 roku (po zmianach ustrojowych, czyli tzw. pierestrojce).

3. Jaki to gatunek?  

Na pewno powieść, ale jaka? Trudno to określić, bo jest zagadkowa, wieloznaczna i łączy w sobie różne elementy:

a) wewnętrzne przeżycia bohaterów - powieść psychologiczna

b) opis codziennego życia mieszkańców Moskwy - powieść obyczajowa

c) rzeczywistość w ustroju totalitarnym - powieść polityczna

d) ośmieszanie rzeczywistości - powieść satyryczna

e) tematy egzystencjalne - powieść filozoficzna

f) wątek Wolanda i jego świty - powieść fantastyczna

g) wątek Poncjusza Piłata i Jeszuy Ha-Nocri - powieść religijna lub historyczna

h) uniwersalność prawd dotyczących życia człowieka - powieść paraboliczna

Wybitny rosyjski literaturoznawca - Michał Bachtin (1895-1975) [ten sam, który nazwał "Zbrodnię i karę" powieścią polifoniczną] -  uważał, że utwór Bułhakowa to  MENIPPEA.

Wg Wikipedii: Satyra menippejska, menippea – to gatunek literatury satyrycznej. Jej nazwa wywodzi się od imienia greckiego cynika Menipposa. Menippea charakteryzuje się połączeniem pierwiastków fantastycznych i realizmu, prozy i wiersza, a także spajaniem różnych form stylistycznych. Jej bohaterem jest najczęściej mędrzec.

4. O czym to jest?

Fabuła utworu złożona jest z trzech wątków.

1) Szatan Woland, jako mistrz czarnej magii,  przybywa na tydzień do Moskwy lat 30-tych XX wieku, żeby urządzić tu tradycyjny Wiosenny bal pełni księżyca (Bal stu królów) i znaleźć królową tej uroczystości, koniecznie o imieniu Małgorzata. Najpierw zdobywa lokal, w magiczny sposób usuwając z niego dotychczasowych lokatorów. Następnie urządza pokaz magii w teatrze "Variétés", by przyjrzeć się zgromadzonym na widowni mieszkańcom Moskwy. Odkrywa powszechne wady społeczeństwa: korupcję, donosicielstwo, złodziejstwo, pijaństwo, wyuzdanie, chciwość, biurokrację, nadużywanie stanowisk, strach przed władzą, przymusowy ateizm i rozmaite absurdy wynikające z systemu totalitarnego. To tzw. wątek moskiewski.

2) W tle wydarzeń cytowana jest (powieść w powieści) apokryficzna powieść o Poncjuszu Piłacie, prokuratorze Judei, który wbrew swoim przekonaniom, powodowany strachem przed gniewem cesarza, skazał Jezusa na męczeńską śmierć. Jezus z Nazaretu nazywa się tutaj Jeszua-Ha-Nocri, a akcja toczy się w Jeruszalaim. To tzw. wątek historyczny albo biblijny. Poświęcono mu 4 rozdziały (II - Poncjusz Piłat, XVI - Kaźń, XXV - Jak prokurator usiłował ocalić Judę z Kiriatu, XXVI - Złożenie do grobu

Przesłanie powieści zawiera się w jednym zdaniu: Największym grzechem jest tchórzostwo rozumiane jako brak odwagi do przeciwstawienia się złu i niesprawiedliwości w obawie przed utratą własnych przywilejów. 

3) W dziele Bułhakowa jest również wątek miłosny, zasygnalizowany zresztą w tytule. To historia 30-letniej mężatki, Małgorzaty, która potajemnie wiąże się  z 38-letnim pisarzem pracującym nad debiutancką powieścią o Poncjuszu Pilacie. Oboje uważają, że są sobie przeznaczeni. Kobieta wspiera artystę w jego twórczości i nazywa Mistrzem. Ich związek trwa od wiosny do października, kiedy pisarz załamuje się nagonką cenzury, traci mieszkanie wskutek zdrady fałszywego przyjaciela, błąka się po okolicy, a w końcu z własnej woli daje się zamknąć w klinice psychiatrycznej. Zakochani odnajdują się na nowo i pozostają ze sobą na wieczność dzięki wstawiennictwu zarówno szatana jak i Jezusa. 

5. Kiedy toczy się akcja powieści?

Akcja powieści rozgrywa się w ciagu trzech dni - od 1 do 4 maja 1929 roku. Jest to prawosławny Wielki Tydzień, czyli czas przed świętem zmartwychwstania.

1 maja (środa)  - przybycie Wolanda

2 maja (czwartek) - pokaz czarnej magii

3 maja (piątek wieczór/noc) - bal u szatana

4 maja (sobota rano) - odejście sztana i jego świty

6. Gdzie toczy się akcja powieści?

• Centrum wydarzeń: Moskwa, ul. Sadowa 302A/50 - pięciopokojowe mieszkanie na czwartym piętrze. Dwa lata temu należało do wdowy po jubilerze, która trzy pokoje odnajmowała. Pewnego poniedziałku, a następnie środy, lokatorzy jeden po drugim nie wrócili do domu, wkrótce znikła również właścicielka i jej służąca. Tydzień później wprowadzili się tam dwaj moskiewscy prominenci: prezes zarządu Massolitu, Berlioz (3 pokoje), i dyrektor teatru "Variétés", Lichodiejew (2 pokoje), obaj z małżonkami, które w ciągu miesiąca również przepadły, ale przynajmniej jedna raczej z własnej woli :-) Kiedy zaczyna się akcja, Berlioz ginie pod kołami tramwaju, Lichodiejew zostaje teleportowany przez szatana do Jałty, a ich służąca Grunia delegowana na urlop do Woroneża. Prezes spółdzielni mieszkaniowej, do której należy kamienica, Bosy, wrobiony przez Korowiowa (pomocnik Wolanda) w spekulacje walutowe, zostaje aresztowany, a jedyny świadek jego aresztowania, Kwascow, sąsiad spod nr 11, znika. Na przesłuchaniu Bosy denuncjuje sekretarza zarządu spółdzielni - Proleżniewa, który najprawdopodobniej zostaje zatrzymany. Tak Woland zdobywa lokal na bal, wykorzystując powszechne w ustroju totalitarnym metody pozbywania się niewygodnych obywateli. Warto dodać, że szatan wprowadza w przestrzeń mieszkania tzw. piąty wymiar, tzn. że może się ono dowolnie powiększać, być miejscem magicznych wydarzeń, gościć postacie z zaświatów, ale dla niewtajemniczonych nadal pozostaje zwykłym pustym lokalem. 

- Michał Aleksandrowicz Berlioz - redaktor miesięcznika literackiego i prezes zarządu jednego z największych stowarzyszeń literackich Moskwy (Massolitu), uśmiercony na początku powieści 

• Klinika psychiatryczna doktora Strawińskiego - nowoczesny luksusowy szpital pod Moskwą, gdzie trafiają wszyscy, których zachowanie odbiega od norm uznanych przez władze. Pacjentów dostarcza pogotowie i milicja, są oni diagnozowani jako schizofrenicy (tzw. schizofrenia bezobjawowa) i przetrzymywani w zamknięciu. Owi pacjenci to:

- poeta Iwan Nikołajewicz Ponyriow, pseud. Bezdomny (pokój 117) - za niedorzeczne zachowanie po śmierci Berlioza oraz nieskładne opowieści o Poncjuszu Piłacie i spotkaniu z Wolandem, Korowiowem oraz Behemotem. 

- Mistrz (pokój 118) -  niedoceniony przez krytykę pisarz, wyrzucony podstępem z domu, zgłosil się do kliniki dobrowolnie.

- Nikanor Iwanowicz Bosy (pokój 119) - skorumpowany prezez spółdzielni za nonsensowne opowieści o przemianie rubli w dolary

- Żorż Bengalski, konferansjer (pokój 120)  - z powodu szoku po utracie i odzyskaniu głowy

- chór - pracownicy oddziału komisji nadzoru widowisk i rozrywek lżejszego gatunku - gdyż nie mogli przestać śpiewać

• Teatr "Variétés" - miejsce spektaklu czarnej magii Wolanda i późniejszych magicznych wydarzeń

Pracownicy:

- Stiepan Lichodiejew - dyrektor

- Rimski - dyrektor finansowy

- Iwan Warionucha - administrator

- Łastoczkin - główny księgowy

- Żorż Bengalski - konferansjer

- Andriej Sokow - bufetowy

Urzędnicy współpracujących instytucji kulturalnych:

- Prochor Piotrowicz (komisja nadzoru widowisk i rozrywek lżejszego gatunku)

- Arkadiusz Siemplejarow (komisja akustyczna)

• Gribojedow, dom Gribojedowa - budynek Massolitu, jednego z najwięszych stowarzyszeń literackich. Można tu się zabawić i dobrze zjeść, ale korzystają z tego wyłącznie posiadacze legitymacji (podział społeczeństwa na "lepszych" i "gorszych"). 
• mieszkanie Mistrza na Arbacie, dwa pokoiki w suterenie podstępem odebrane mu przez fałszywego przyjaciela - Alojzego Mogarycza
• mieszkanie Małgorzaty - piętro luksusowej willi w zaułku nieopodal Arbatu; służąca Natasza
• sklep Torgsinu - luksusowe towary dla cudzoziemców i posiadaczy obcej waluty
• Dom Dramaturga i Literata (Dramlit) - mieszkanie nr 84 krytyka Łatuńskiego - zdemolowane przez Małgorzatę 

• Jeruszlaim 

- Jeszua -Ha-Nocri (Jezus Nazarejczyk Chrześcijanin)

- Poncjusz Piłat

7. Bohaterowie powieści

Można ich podzielić na dwie grupy: fikcyjnych (realistycznych i fantastycznych) oraz historycznych (z powieści o Poncjuszu Piłacie). 

Postacie fantastyczne to Woland i jego świta: 

Woland - profesor czarnej magii, wysoki mężczyzna o różnokolorowych oczach (czarne i zielone); szatan; w rzeczywistości wyglada jak mrok

Korowiow (Fagot) - rudy błazen w kraciastym ubraniu; w rzeczywistości ponury ciemnofioletowy rycerz sztana

Behemot - czarny kocur lub grubas o kociej twarzy; w rzeczywistości młodziutki paź-demon (mój ulubiony bohater - wprowadza taką dawkę absurdalnego humoru, że już dla niego samego warto przeczytać powieść :-) 

Azazello - mężczyzna z wystającym kłem i bielmem na oku; w rzeczywistości demon-morderca

Hella - wampirzyca, naga kobieta

Abaddon - (mężczyzna w czarnych okularach, pojawia się na balu); anioł zagłady - neutralny (nie służy ani złu, ani dobru)

Postacie historyczne występują w wątku jerozolimskim:

Jeszua -Ha-Nocri (Jezus Nazarejczyk Chrześcijanin)

Poncjusz Piłat

8. Konstrukcja powieści (i treść w pigułce)

Utwór składa się z dwóch części. W pierwszej jest 18 rozdziałów, w drugiej 14 + Epilog. Razem 32 rozdziały + Epilog. Rozdziały są ponumerowane po kolei i każdy ma tytuł bezpośrednio związany z treścią.

Część I:

1)   Nigdy nie rozmawiaj z nieznajomymi - dyskusja literatów Berlioza i Ponyriowa (Bezdomnego) z tajemniczym profesorem o dowodach na istnienie Jezusa i Boga; przepowiednia Wolanda dotycząca rychłej śmierci Berlioza; początek opowieści o Piłacie.

2)   Poncjusz Piłat - pierwsze spotkanie Jeszui z Piłatem i decyzja o wyroku śmierci.

3)   Dowód siódmy - śmierć Berlioza pod tramwajem.

4)   Pogoń - Bezdomny próbuje ścigać tajemniczego profesora.

5)   Co się stało w Gribojedowie? - dziwne zachowanie Bezdomnego skutkuje odesłaniem go do kliniki psychiatrycznej.

6)   Schizofrenia, zgodnie z zapowiedzią - u nowego pacjenta zostaje zdiagnozowana schizofrenia.

7)   Fatalne mieszkanie - spotkanie Lichodiejewa z Wolandem w sprawie kontraktu na występ w teatrze, teleportacja Lichodiejewa do Jałty.

8)   Pojedynek profesora z poetą - rozmowa Bezdomnego z dyrektorem szpitala.

9)   Głupie dowcipy Korowiowa - Korowiow wręcza prezesowi spółdzielni mieszkaniowej 400 rubli łapowki za zgodę na zamieszkanie Wolanda w mieszkaniu Berlioza, po czym donosi na niego władzom; podczas rewizji ruble zamieniają się w dolary i Bosy zostaje aresztowany.

10) Wieści z Jałty - Rimski i Warionucha nie wierzą w wyjazd dyrektora do Jałty. 

11) Rozdwojenie Iwana - w szpitalu Bezdomny bezskutecznie próbuje napisać zawiadomienie o przestępstwie.

12) Czarna magia oraz jak ją zdemaskowano - pokaz czarnej magii w teatrze Variétés. 

13) Pojawia się bohater - w szpitalu spotkanie Bezdomnego z Mistrzem, autorem powieści o Poncjuszu Piłacie. 

14) Chwała kogutowi! - nocne przeżycia Rimskiego po przedstawieniu: wizyta Warionuchy-wampira i gnijącej kobiety zakończona pianiem koguta; ucieczka Rimskiego do Leningradu.

15) Sen Nikanora Iwanowicza - oddawanie waluty w teatrze, sen o Nagiej Górze.

16) Kaźń - opis kaźni skazańców, śmierć Jeszui (przebicie serca włócznią). 

17) Niespokojny dzień - piątek, dzień po występie Wolanda policja go poszukuje; znikają afisze i umowy; pieniądze w kasie zamieniają się w obcą walutę - aresztowanie księgowego.

18) Pechowi goście - wizyta Popławskiego (wuja Berlioza) oraz Sokowa (bufetowego) w mieszkaniu na Sadowej.

CZĘŚĆ II:

19) Małgorzata - rozmowa Małgorzaty z Azazello, który proponuje jej uczestnictwo w balu i daje tajemniczy krem.

20) Krem Azazella - krem zamienia Małgorzatę w piekną czarownicę na miotle.

21) Lot - zdemolowanie mieszkania krytyka Łatuńskiego.

22) Przy świecach - przybycie na bal, rola gospodyni balu.

23) Wielki bal u szatana - przygotowania do balu; przybycie gości;  Frieda z chusteczką. Woland z głową Berlioza.

24) Wydobycie Mistrza - po balu Malgorzata prosi o darowanie kary Friedzie i przywroócenie Mistrza; Woland odzyskuje maszynopis ksiązki o Piłacie; po powrocie do sutereny Małgorzata czyta powieść.

25) Jak prokurator usiłował ocalić Judę z Kiriatu - obawy Piłata o życie Judy.

26) Złożenie do grobu - Judę, spieszącego na spotkanie z kochanką, napada dwóch mężczyzn, jeden z nich zabija go nożem. 

27) Zagłada mieszkania numer pięćdziesiąt - śledztwo w sprawie tajemniczych wydarzeń, spalenie mieszkania na Sadowej.

28) Ostatnie przygody Korowiowa i Behemota - wizyta Korowiowa i Behemota w Gribojedowie, spalenie budynku. 

29) Przesądzone zostają losy Mistrza i Małgorzaty - Mateusz Lewita w imieniu Pana prosi Wolanda, aby obdarzył spokojem Mistrza.

30) Czas już! Czas! - Azazelleo częstuje Mistrza i Małgorzatę zatrutym winem, po czym zmartwychwstali kochankowie odlatuja z nim na koniach.

31) Na Worobiowych Górach - Woland ze świtą oraz Mistrz i Małgorzata żegnają Moskwę.

32) Przebaczenie i wiekuista przystań - na księżycu Mistrz uwalnia Piłata i umożliwia mu spotkanie z Jeszuą, a sam z Małgorzatą zamieszkują na wieczność w małym domku.  

Epilog - życie w Moskwie wraca do normy, tylko Bezdomnego nawiedzają sny o kaźni na Nagiej Górze.

9. Znaczenie motta powieści:

...Więc kimże w końcu jesteś?

– Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro.

To cytat z Fausta Goethego, obrazujący dialog doktora z diabłem Mefistofelesem. BInspirację tym romantycznym dziełem można dostrzec w powieści wielokrotnie, choćby w tytule (Małgorzata to była również ukochana Fausta) czy postaci szatana Wolanda, który na tle zła panującego w Moskwie wydaje się postacią pozytywną.