CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "ALCHEMIKU"

1. Informacje o książce i autorze:

Paulo Coelho - brazylijski pisarz urodzony w 1947 r., przez jednych uwielbiany, przez innych krytykowany za zbytnią prototę i bezpośredniość stylu oraz brak oryginalności. To zaskakujące zakończenie "Alchemika" nie jest jego pomysłem, niestety. Poczytajcie sobie życiorys pisarza, choćby na Wikipedii - dowiecie się przy okazji, że w młodości trochę nawywijał...

"Alchemik" - jedna z najpopularniejszych powieści Coelho, wydana w 1988 r. w Brazylii, a w 1995 r. w Polsce. Utwór wywołał wiele dyskusji i skrajnie odmiennych sądów. Jedni się zachwycają prostotą i optymizmem metaforycznego przekazu, inni krytykują wtórność, nieżyciowość, płytkość i banał. Dla mnie "Alchemik" jest prawie "Małym Księciem", choć "prawie" czyni wielką różnicę ;-) To ważna lektura dla młodych, bo ukazuje, jak ważny jest wybór własnej drogi życiowej. Jednak dla osób dojrzałych rady Coelho są osłuchane, banalne, oderwane od życia, a przez to nieco irytujące. Dlatego najlepiej, aby każdy wyrobił sobie własne zdanie, jednak przedtem ... trzeba powieść przeczytać. Nie jest długa - to wydanie ze zdjęcia ma 200 stron tekstu, a do czytania jeszcze mniej, bo trzeba odliczyć wiele miejsc niezadrukowanych :-)

2. Streszczenie w punktach:

PROLOG

Alchemik czyta opowieść o Narcyzie autorstwa Oskara Wilde.

ROZDZIAŁ 1

1.Santiago wędruje ze stadem 60 owiec po Andaluzji. Nocuje w ruinach starego kościoła i myśli o poznanej przed rokiem córce kupca. Za cztery dni dotrze do miasteczka, gdzie mieszka dziewczyna.

2. Po drodze Santiago analizuje zachowanie owiec i wspomina swoje dzieciństwo. Rodzice chcieli go wykształcić na księdza, ale on marzył o podróżach, więc ojciec zasugerował mu, aby został pasterzem.  

3. W miasteczku Terifa Santiago idzie do starej Cyganki, aby wytłumaczyła dziwny sen, który przyśnił się mu dwukrotnie w ruinach kościoła. We śnie mały chłopiec zaprowadził mlodzieńca do Piramid w Egipcie i powiedział, że znajdzie tam swój skarb. Staruszka za dziesiątą część przyszłego skarbu radzi, aby uwierzył w sen i wykonał polecenie chłopca. 

4. Na rynku Santiago poznaje staruszka, który okazuje się Królem Salem o imieniu Melchizedech. Starzec mówi, że każdy człowiek ma obowiązek dążyć do spełnienia Własnej Legendy i obiecuje pomoc w dotarciu do skarbu za co dziesiątą owcę ze stada Santiago.

5. Santiago decyduje się sprzedać swoje stado i popłynąć do Afryki. Starzec radzi mu uważać na znaki i ofiarowuje dwa kamienie: czarny Urim (Tak) i biały Tumim (Nie) - które mają pomóc w podejmowaniu decyzji.

6. Santiago dociera do Tangeru, gdzie zostaje okradziony z całego majątku przez  młodego hiszpańskojęzycznego Araba udającego przyjaciela. Postanawia zdobyć środki do życia i tak poznaje Sprzedawcę Kryształów. Dowiaduje się od niego, że do Piramid jest dwa tysiące kilometrów, więc traci chęć do dalszej wędrówki. Zamierza zarobić pieniądze na kupienie nowego stada.

ROZDZIAŁ 2

1. Przez jedenaście miesięcy i dziewięć dni Santiago przebywa w Tangerze. Pracuje u Sprzedawcy Kryształów i wprowadza nowe pomysły, znacznie pomnażając jego majątek. 

2. Kiedy ma już pieniądze na nowe stado, sprzedawca uświadamia mu, że jego przeznaczeniem (Mektub) nie jest pasterstwo, ale podróż do Piramid. Santiago postanawia dołączyć do karawany.

3. Poznajemy Anglika poszukujacego zaginionego Języka Wszechświata, który marzy o spotkaniu z Alchemikiem mieszkającym w oazie Fajum. On również dołącza do karawany. Zna rolę kamieni wróżebnych i wierzy w moc uczonych ksiąg.

4. Dustuosobowa karawana przemierza Saharę. Dochodzą wieści, że wybuchła wojna między plemionami. Santiago czyta księgi Anglika, dowiaduje się z nich o Eliksirze Długowieczności i Kamieniu Filozoficznym. Wreszcie docierają do Oazy Fajum, większej niż hiszpańskie miasta. Są tu bezpieczni, bo stanowi ona strefę neutralną, gdzie nie można używać broni.

5. Anglik wypytuje mieszkańców oazy o Alchemika. Santiago widzi przy studni Fatimę i poraża go nagła miłość. Po codziennych spotkaniach dziewczyna odwzajemnia uczucie i namawia młodzieńca na kontynuowanie Własnej Legendy, gdyż jeśli ona jest jej częścią, to z pewnością ich drogi jeszcze się zejdą. Anglik odnajduje Alchemika, a ten każe mu spróbować zmienić ołów w złoto. 

6. Przymusowy postój w oazie trwa już miesiąc, gdyż wojna nie ustaje. Santiago, spacerując po pustyni, obserwuje walczące jastrzębie i doznaje widzenia, że jakiś zbrojny oddział napada na Oazę. Przewodnik karawany radzi mu poinformować o tym wodzów plemiennych.

7. Wodzowie podejmują decyzję o złamaniu tradycji neutralności. Uzbrojeni Arabowie będą oczekiwać najeźdźców, by podjąć z nimi walkę. Jeśli widzenie było fałszywe, Santiago zapłaci głową, jeśli dojdzie do walki - dostanie złotą drachmę za każdą dziesiątke poległych wrogów.

8. Wracając do namiotu, Santiago spotyka jeźdźca na białym koniu, którego bierze za przywódcę napastników. Mężczyzna okazuje się Alchemikiem.  Santiago ma do niego przybyć o zachodzie słońca, po starciu z wrogami.

9.  Bitwa kończy się zwycięstwem, a Santiago otrzymuje 50 złotych monet i propozycję miejsca w Radzie Oazy. Jednak Alchemik radzi mu kupić konia i obiecuje przeprowadzić przez pustynię. Santiago żegna się z Fatimą.

10. Przez ponad dwa tygodnie przemierzają pustynię. Im bliżej celu, tym Santiago ma większe poczucie zagrożenia. Po kilku tygodniach spotykają trzech wojowników, ale ci nie wierzą, że przedmioty znalezione przy Alchemiku to Eliksir Długowieczności i Kamień Filozoficzny, więc puszczają podróżnych wolno. Udaje się im też ominąć bez przeszkód obozowisko jednego z wojujących klanów.

11.  Dwa dni przed dotarciem do Piramid otaczają ich wojownicy odziani na niebiesko i prowadzą do obozu jako szpiegów. Alchemik przedstawia się jako przewodnik Santiago, oddaje wodzom jego zloto i mówi, że młodzieniec ma nadprzyrodzoną siłę i potrafi zamienić się w wiatr. Ten przez trzy dni rozmawia z Pustynią, Wiatrem, Słońcem oraz Ręką, która wszystko zapisała. Gdy pojmuje jedność Duszy Świata, Duszy Boga i duszy własnej - może czynić cuda. Zamienia się w wiatr, a wodzowie klanu darowują im wolność.
12. Po dniu wędrówki podróżnicy docierają do bram koptyjskiego klasztoru położonego o trzy godziny od Piramid. Tam Alchemik wytwarza z ołowiu złoto i dzieli je na cztery części między siebie, Santiago i gościnnego mnicha. Czwarta część pozostaje w klasztorze na wypadek, gdyby Santiago znów został obrabowany. Na koniec Alchemik opowiada historię o snach i odchodzi. 

14. Santiago samotnie udaje sie do Piramid, wypatrując znaków. W miejscu, gdzie zaplakał i zauważył skarabeusza, zaczyna kopać w poszukiwaniu skarbu. Nadjeżdżają uchodźcy wojenni, zabierają mu złoto i brutalnie biją, podejrzewając, że resztę zakopał. Kiedy Santiago opowiada im o swoim śnie, dowódca wyśmiewa go i jako dowód, że to zwykłe mrzonki, przytacza własny sen - o skarbie zakopanym w ruinach hiszpańskiego kościoła pod sykomorem.

EPILOG

Santiago udaje sie do ruin kościoła w Andaluzji, gdzie pod starym sykomorem odkopuje kufer pełen złota i szlachetnych kamieni. Następnie wraca do swojej Fatimy.

3. Bohaterowie ( w kolejności pojawiania się w powieści): 

Alchemik - mędrzec z Oazy Fajum

Santiago - młody Hiszpan, andaluzyjski pasterz

andaluzyjski kupiec owczego runa

córka kupca

stara Cyganka z Tarify

Melchizedech, Król Salem

młody Arab z Tangeru, złodziej
oberżysta z Tangeru

Sprzedawca Kryształów z Tangeru
Anglik poszukujący zaginionego Języka Wszechświata
przewodnik karawany
Fatima - dziewczyna z Oazy Fajum

4. Historie opowiedziane przez bohaterów powieści:

-  Mit o Narcyzie - przeczytany przez Alchemika w książce Oskara Wilde
- Opowieść o poszukiwaczu szmaragdów - opowiedziana przez Melchizedecha 

- Historia o tajemnicy szczęścia (trzy krople oliwy) - opowiedziana przez Melchizedecha

- Opowieść o powodzi w Egipcie - opowiedziana przez wielbłądnika  z karawany
- Historia o snach - opowiedziana przez Alchemika na pożegnanie z Santiago

5. Najważniejsze cytaty:

"Alchemik" składa się prawie z samych aforyzmów, czyli błyskotliwie skomponowanych złotych myśli, zawierających jakąś prawdę życiową. W gruncie rzeczy chodzi o jedno - każdy człowiek  ma obowiązek realizować swoje marzenia. Wszystkie pozostałe maksymy krążą wokół tego tematu i poruszają kwestie np.
- strachu przed zmianami w życiu,
- strachu przed utratą tego, co się ma,
- obawy przed rozczarowaniem,
- braku konsekwencji i wycofywania się w obliczu trudności,
- braku wiary w możliwość spełnienia własnych marzeń,
- pustki w życiu tych, którzy zrezygnowali z własnych marzeń
- roli miłości w życiu człowieka,
- roli przypadku, przeznaczenia i szczęścia  itp.

• To możliwość spełnienia marzeń sprawia, że życie jest takie fascynujące. (s.26)
• Rzeczy proste są zawsze najbardziej niezwykłe i tylko mędrcy potrafią je pojąć. (s.30)
• ...ludziom wydaje się, że wiedzą dokładnie, jak powinno wyglądać nasze życie. Natomiast nikt nie wie, w jaki sposób powinien przeżyć własne życie. (s.31-32)
• ...nadchodzi taka chwila, kiedy tracimy całkowicie panowanie nad naszym życiem i zaczyna nim rządzić los. W tym (przekonaniu) tkwi największe kłamstwo świata. (s.34)
• ...na tej planecie istnieje jedna wielka prawda: kimkolwiek jesteś, cokolwiek robisz, jeśli naprawdę z całych sił czegoś pragniesz, znaczy to, że pragnienie owo zrodziło się w Duszy Wszechświata. I spełnienie tego pragnienia to twoja misja na ziemi. (s.39)
• Spełnienie Własnej Legendy jest jedyną powinnością człowieka. (s.39)
• Ludzie bardzo wcześnie poznają sens swojego istnienia. Może dlatego też wcześnie się go wyrzekają. (s.41)
• Jeśli obiecasz coś, czego jeszcze nie masz, stracisz ochotę, by to zdobyć. (s.41)
• ...wszystkie dni są takie same wtedy, kiedy ludzie przestają dostrzegać to wszystko, czym obdarowuje ich los, podczas gdy słońce wędruje po niebie. (s.45)
• ...los gorąco pragnie, byś podążał śladem Własnej Legendy. (s.47)
• Bóg wyznaczył na świecie dla każdego z nas szlak, którym musimy podążać. (s.48)
• Tajemnica Szczęścia jest ukryta w tym, by widzieć wszystkie cuda świata i nigdy nie zpoamnieć o dwóch kroplach oleju na łyżce. (s.50)
• ...pieniądze mają czarodziejską moc, z nimi nikt nie jest samotny. (s.54)
• Kiedy czegoś gorąco pragniesz, to cały Wszechświat działa potajemnie, by udało ci się to osiągnąć. (s.59)
• ...świat można oglądać oczyma nieszczęsnej ofiary kradzieży bądź śmiałka wyruszającego na poszukiwanie skarbu. (s. 61)
• Pamiętaj, byś zawsze wiedział jasno, czego pragniesz. (s.78)
• ...błogosławieństwo, na które się nie godzimy, z czasem obraca się w przekleństwo. (s.80)
• ...na świecie istniał język zrozumiały dla wszystkich (...) Był to język zapału, język spraw, którymi zajmujemy się z miłością i ochotą, nie tracąc nigdy z oczu celu, do którego zmierzamy i w który mocno wierzymy. (s.87)
• W życiu wszystko jest znakiem (...) Wszechświat przemawia jednym tylko językiem, mogą go zrozumieć wszyscy, tyle że wszyscy o nim zapomnieli. (s.96)
• Im bardziej zbliżamy sie do naszych marzeń, tym bardziej Własna Legenda staje się jedyną prawdziwą racją bytu. (s.99)
• ...przeczucia są nagłym skokiem duszy w ów kosmiczny nurt życia, w głębi którego dzieje wszystkich ludzi splatają się w jedno. I można tam dojrzeć wszystko, gdyż wszystko jest tam zapisane. (s.101-102)
• Nikomu nie wolno drżeć przed nieznanym, gdyż każdy jest w stanie zdobyć to, czego pragnie, i to, czego mu potrzeba. (s.103)
• ...każda rzecz na powierzchni ziemi może opowiadac historię wszystkich innych. (s.136)
• ...jak udaje mi się odgadnąć przyszłość? Dzięki znakom teraźniejszości. To w teraźniejszości drzemie cała tajemnica. Jeśli szanujesz dzień dzisiejszy, możesz go uczynić lepszym. (s.138)
• ...Bóg odslania przyszłość niesłychanie rzadko i tylko wtedy, kiedy została zapisana po to, by odmienić jej bieg. (s.138)
• Odwaga bowiem jest największą cnotą tego, kto poszukuje Języka Wszechświata. (s.148)
• Kiedy się czegoś pragnie, cały Wszechświat sprzysięga się, byśmy mogli spelnić nasze marzenie. (s.152)
• Zło nie jest tym, co wchodzi do ust człowieka. (...) Zło jest tym, co z nich wychodzi. (s.153)
• ...twoje serce jest tam, gdzie twój skarb. (s.153)
• ...miłość nigdy nie staje na przeszkodzie temu, kto pragnie żyć Własną Legendą. Jeśli tak się dzieje, znaczy to, że nie była to miłość prawdziwa, miłość, która przemawia Językiem Wszechświata. (s.159)
• Kocha się za nic. Nie istnieje żaden powód do miłości. (s.161)
• Ludzie częściej marzą o powrotach niż o odjazdach. (s.163)
• Jest tylko jeden sposób nauki (...) Poprzez działanie. (s.165)
• Już dawno temu mędrcy zrozumieli, że świat przyrody jest jedynie powielonym obrazem Raju. (s.166)
• ...strach przed cierpieniem jest straszniejszy niz samo cierpienie. (s.170)
• Podróż zaczyna się nieodmiennie Szczęściem Początkującego, a kończy Próbą Zdobywcy. (s.172)
• ...najciemniej jest tuż przed wschodem słońca. (s.172) 
• ...nigdy nie dostrzegamy skarbów, które mamy tuż przed oczyma. (s.174)
• ...w oczach tkwi siła duszy. (s.176)
• ...ten, kto przywłaszcza sobie Legendę bliźniego, nigdy nie odkryje swojej własnej. (s.177)
• ...tylko jedno może unicestwić marzenie - strach przed porażką. (s.181)
• ...widmo śmierci sprawia, ze bardziej szanujemy życie. (s.182)
• ...kiedy staramy sie być doskonalsi, niż jesteśmy, wszystko wokół nas staje się doskonalsze. (s.191)
• Miłość jest tą siłą, która przemienia i ulepsza Duszę Wszechświata.(s. 191)
• ...gdy kochamy, zawsze pragniemy być lepsi, niż jesteśmy. (s.192)
• ...wszystko, co zdarza się raz, może już nie przydarzyć nigdy więcej, ale to, co zdarza się dwa razy, zdarzy sie na pewno i trzeci. (s.197)
• Każda ziemska istota, cokolwiek by czyniła (...) odgrywa zawsze główną rolę w dziejach świata. Oczywiście nic o tym nie wiedząc. (s.200)
• ...życie obdarza hojnie tego, kto jest wierny Własnej Legendzie. (s.210)

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "BALLADYNIE"

1. Co to jest?  To jeden z bardziej znanych utworów epoki romantyzmu - pięcioaktowa tragedia Juliusza Słowackiego pisana wierszem, wydana w 1839 roku, a wystawiona na scenie około 20 lat później. Poeta dedykował ją innemu znanemu twórcy tego okresu - Zygmuntowi Krasińskiemu. Tytuł jest imieniem głównej bohaterki i pochodzi od słowa "ballada" (utwór na motywach ludowych, pełen tajemniczości i grozy). Dramat ten (tragedia jest gatunkiem dramatu obok komedii i dramatu właściwego - w tragedii główny bohater musi zawsze zginąć) jest sceniczną baśnią, bo zawiera wiele elementów fantastycznych. 

2. O czym to jest? Tematyka - to opowieść o biednej wiejskiej dziewczynie, Balladynie, którą ambicja, żądza władzy, a następnie strach przed jej utratą, doprowadziły do szeregu zbrodni. Gdy wreszcie zdobywa najwyższe miejsce w kraju - zostaje królową - dosięga ją ręka boska (ginie rażona piorunem), bo w baśni zło musi zostać ukarane. Problematyka jest o wiele bardziej złożona. W warstwie psychologicznej dotyczy przyczyn, które człowieka tylko potencjalnie złego mogą zmienić w bezwzględnego mordercę. (W szkole średniej będziecie omawiać "Makbeta" i wtedy na pewno przypomni się wam "Balladyna" :-) Wg mnie Słowacki moooocno się zainspirował Szekspirem :-) W warstwie historiozoficznej (historiozofia to inaczej filozofia historii, czyli poszukiwanie sensu dziejów)  utwór porusza problemy narodowego losu Polaków, poprzez ukazanie jego legendarnych początków (historia świętej korony Lecha).

3. Krótkie przypomnienie treści dramatu z podziałem na akty i sceny.

AKT I:

Scena 1: Chatka Pustelnika w lesie nieopodal jeziora Gopło. Kirkor przybywa do mądrego starca po radę w sprawie swojego ożenku. Dowiaduje się, że Pustelnik to dawny władca, Popiel III, 20 lat temu strącony z tronu przez własnego brata, który teraz sprawuje okrutne rządy jako Popiel IV. Pustelnik jest przekonany, że winna nieszczęściom jest fałszywa korona władcy. Prawdziwą - świętą koronę Lecha - wygnany władca zabrał ze sobą i ukrył w lesie. Starzec daje Kirkorowi radę, by ożenił się z ubogą dziewczyną. Ten obiecuje, że przywróci mu władzę. Nastepnie Pustelnik rozmawia z poetą-pasterzem, Filonem, który bezskutecznie poszukuje noszonego w sercu ideału kobiety. 

Scena 2: Inna część lasu nad jeziorem Gopło. Nimfa Goplana budzi się ze snu i opowiada swoim sługom, Chochlikowi i Skierce, że zakochała się w człowieku, którego zimą uratowała przed utonięciem w przerębli. To syn zakrystiana, Grabiec. Jednak nimfa przeżywa rozczarowanie, bo wieśniak informuje ją, że spotyka się z Balladyną. Goplana wpada na pomysł, jak się pozbyć rywalki. Każe Chochlikowi wodzić Grabca po lesie, uniemożliwiając mu spotkanie z kochanką, a Skierce sprowadzić Kirkora do chaty Wdowy, żeby poślubił Balladynę.

Scena 3: Chata Wdowy. Kobiety wracają ze żniw. Wdowa marzy o małżeństwie córek, Aliny i Balladyny, z wielkimi panami. Nagle do chaty puka Kirkor, którego powóz zepsuł się na pobliskim moście. Niewidzialny Skierka przystraja obie dziewczyny niewidzialnymi kwiatami, powodując, że panicz zakochuje się w obu naraz i nie umie wybrać, tym bardziej, że obie przysięgają mu miłość. Za podszeptem Skierki Wdowa proponuje konkurs zbierania malin, którego zwyciężczyni zostanie żoną Kirkora. Kiedy gość udaje się na spoczynek do alkowy, Balladyna wychodzi na spotkanie z Grabcem.

AKT II:

scena 1: Wschód słońca w lesie nad jeziorem Gopło. Pijany Grabiec błądzi po lesie prowadzony przez Chochlika, którego postrzega jako czarnego psa albo kota. Wreszcie zasypia. Goplana dowiaduje się od Skierki, że wieśniak jednak spotkał się w nocy z Balladyną. Rozwścieczona zamienia go w wierzbę, a Chochlika za karę zamyka w muszli. Razem ze Skierką chowa się w krzakach, bo nadchodzą siostry. Alina ma pełen dzban malin. Balladyna żąda, aby go jej oddała, wreszcie zabija siostrę nożem i ucieka, plamiąc sobie czoło krwią. Świadkiem zbrodni jest Grabiec-wierzba oraz Skierka i Goplana, która każe słudze sprowadzić Pustelnika i ratować dziewczynę. Tymczasem zwłoki Aliny znajduje Filon i odkrywa, że to właśnie jego ideał kochanki. Chce się zabić, ale w końcu razem z Pustelnikiem przenoszą ciało do chaty. Filon na pamiątkę zrywa gałązkę z wierzby. Balladyna powraca na miejsce zbrodni po dzbanek z malinami. Nie znajduje ciała siostry i myśli, że Alina ożyła, tym bardziej, że Goplana odzywa się z krzaków jej głosem, sugerując Balladynie, że Kirkor, maliny i zbrodnia to był tylko sen. Dziewczyna woli jednak żyć z piętnem zabójczyni, niż wyrzec się bogactwa i wladzy.  

scena 2: Ganek przed chatą Wdowy. Z lasu wraca Balladyna poprzedzana niespokojnym zachowaniem ptaków, ktore na jej widok uciekają do gniazd. Kirkor wkłada jej pierścień i jedzie po księdza. Dziewczyna mówi matce, że Alina uciekła z jakimś młokosem. Wdowa odkrywa na czole córki plamę z malin, której nie daje się usunąć. Balladyna jest przerażona, bo wie, że to krew Aliny. Tymczasem przybywają Swaty i Drużki oraz nadjeżdża Kirkor z księdzem.

AKT III:

Scena 1: Dopalająca się chata Wdowy. Wieśniacy zazdroszczą szczęścia, jakie niespodziewanie spotkało Wdowę i jej córki. Planują odwiedzić je w zamku. Nadchodzi oszołomiony Grabiec, ale nikt nie wierzy w jego opowieści o wierzbie.

Scena 2: Sala w zamku Kirkora. Nazajutrz po ślubie Kirkor wyjeżdża na trzy dni, zapowiadając, że po powrocie nie chce widzieć na czole żony czarnej wstążki. Budzi to podejrzliwość Balladyny, która przypuszcza, że mąż już wie o jej zbrodni i pojechał odnaleźć ciało Aliny. Kobieta odnajduje bratnią duszę w dowódcy straży zamkowej, Niemcu Fon Kostrynie, który również czuje się tu obcy. Wstydząc się własnego pochodzenia, Balladyna odprawia chłopskich gości matki, a ją samą izoluje poprzez zamknięcie w wieży. Kostrynowi obiecuje przywileje za zachowanie w tajemnicy informacji o jej chłopskich korzeniach.

Scena 3: Las przed chatką Pustelnika. Tymczasem Pustelnik pokazuje Kirkorowi złotą koronę Lecha. Starzec liczy na to, że przy pomocy grafa odzyska tron. Sugeruje mu także, aby sprawdził lojalność i posłuszeństwo swej świeżo poślubionej malżonki, posyłając jej zapieczętowaną skrzynię, której nie wolno będzie otworzyć aż do jego powrotu. Po odjeździe Kirkora pojawia się Filon rozpaczający po stracie Aliny. Wreszcie przybywa Balladyna pełna nadziei na to, że mądry starzec usunie jej plamę z czoła. Pustelnik odgaduje, że to ona jest zbrodniarką. Mówi, że plama może zniknąć dopiero po zmartwychwstaniu Aliny, ale Balladyna wolałaby raczej umrzeć, niż cofnąć to, co zrobiła. Odchodzi, grożąc Pustelnikowi. Ten biegnie w las, gdyż słyszy znad Gopła dziwne odgłosy. Pozostawia na kamieniu złotą koronę.

Scena 4: Las przed chatką Pustelnika. Skierka i Chochlik znajdują królewską koronę Popiela III. Nadchodzi Goplana z Grabcem. Wieśniak wykręca się od zalotów nimfy i na odczepnego życzy sobie, aby zamieniła go ona w króla dzwonkowego. Nimfa spełnia jego żądanie. Przystrojony w bogate szaty i koronę, z wierzbowym berłem w dłoni, Grabiec wybiera się na przyjęcie weselne do zamku Kirkora.
Scena 5: Sala w zamku Kirkora. Kostryn podsłuchał rozmowę Balladyny z Pustelnikiem i teraz rozmyśla nad swoim położeniem - czuje się panem sytuacji. Tymczasem kobieta żałuje, że zdradziła się przed Pustelnikiem. Przybywa Gralon - posłaniec od Kirkora - z zakutą skrzynią, ktorej nie wolno otworzyć do powrotu pana. Na prośbę zdesperowanej Balladyny opowiada, że Kirkor odwiedził Pustelnika, a niedaleko jego chaty, pod wierzbą, znalazł ścierwo zabitego... tura. Kostryn sugeruje Balladynie, że posłańca trzeba zabić, bo nie mówi prawdy. Oboje przebijają go mieczami i w ten sposób stają się wspólnikami zbrodni. 

AKT IV:

Scena 1: Sala w zamku Kirkora - uczta weselna. Na uczcie w zamku Kirkora Grabiec w królewskich szatach zajmuje najbardziej zaszczytne miejsce u stołu. Usługują mu Chochlik, Skierka i Kostryn. Podczas rozmowy o herbach Balladyna opowiada gościom, że jest wygnaną księżniczką. Kiedy do komnaty wdziera się głodna i spragniona Wdowa, wyrodna córka wyrzeka się matki i każe wygnać staruszkę, choć na dworze szaleje burza. W chwilę potem do zamku przybywa posłaniec od Kirkora. Opowiada, że burza zatrzymała powracającego z wyprawy hrabiego w chatce Pustelnika. Kirkor zabił Popiela IV, a lud obwołał swego wybawcę krółem. Jednak mężczyzna nie przyjął zaszczytu, gdyż pragnie żyć w spokoju z chłopską żoną u boku. (Tu wzburzona Balladyna zarzuciła posłańcowi klamstwo). Kirkor oznajmił więc ludowi, że królem zostanie ten, kto będzie miał na głowie świętą koronę Lecha. "Ogłoście po kraju/ Bezkrólewie! a kto się na zamku pokaże/ Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,/ Koroną, w której znany brylant "żmije-oko"/ Między dwóma rubiny na trzech perłach leży,/Tego królem obierzcie". Usłyszawszy ten rozkaz, wszyscy zebrani w zamku oddają hołd Grabcowi, który taką właśnie koronę ma na głowie. Ten każe zagrać Chochlikowi na wierzbowym berle. Nagle rozlega się pieśń opisująca zbrodnie Balladyny. Kobieta jest wstrząśnięta, ale słucha do końca, chcąc zidentyfikować wykonawcę. Opanowuje emocje i kiedy Grabiec życzy sobie dzbana malin, każe go przynieść. Wtedy ukazuje się jej duch Aliny i zdumieni goście są świadkami dziwnego zachowania Balladyny, która krzyczy z przerażenia i w końcu mdleje. W powietrzu unosi się zapach malin. Kostryn kończy ucztę.  

Scena 2: Las przed chatką Pustelnika. Dowiedziawszy się o zaginięciu korony, Kirkor natychmiast powraca do Gnezna, aby obwieścić ludowi, że jej obecny właściciel nie jest królem, tylko oszustem. Mężczyzna tęskni do żony, ale chce najpierw wypełnić swoje obowiązki, a dopiero potem cieszyć się spokojnym życiem u jej boku. Pustelnik życzy mu w duchu, aby jak najszybciej został wdowcem i nie dowiedział się o zbrodni Balladyny. Nadchodzi Wdowa. Żali się na okrucieństwo córki, która wygnała ją  z domu, ale nie zdradza imienia Balladyny. Kobieta oślepła podczas strasznej burzy. Zrozpaczona odchodzi w las. Pustelnik postanawia ukarać bezlitosną córkę, kiedy odzyska tron. "Po kraju całym szukać każę/ Tej matki - i okropny sąd wydam na dziecko".

Scena 3: Noc - komnata w zamku Kirkora. Skierka i Chochlik rozmawiają o swoich planach. Uciekają przestraszenie nadejściem postaci w bieli.

Scena 4: Noc - komnata z zamku Kirkora. Balladyna z nożem w ręku idzie na wieżę zdecydowana popełnić kolejne morderstwo.

Scena 5: Noc - komnata z zamku Kirkora. Kostryn także chce zabić Grabca, zabrać mu koronę i uwolnić się od Balladyny. Jednak ona wraca już z wieży umazana krwią byłego kochanka. Po chwili cofa się po koronę, ale jej nie może znaleźć. Koronę przynosi Kostryn. Balladyna przeczuwa, że rycerz pragnie ją zabić, dochodzą jednak do porozumienia i postanawiają oboje zawalczyć o tron z Kirkorem, który przecież wie, że obecny posiadacz korony jest oszustem. Chcą przekupić żolnierzy, żeby przeszli na ich stronę. Balladyna zleca też Kostrynowi zabójstwo Pustelnika. Z rozmowy wynika również, że kobieta jest ciężarna.

AKT V:

Scena 1: Poranek na leśnej łące. Goplana żegna się ze swoimi sługami i opuszcza leśną krainę, gdyż, jak mówi: [Poplątałam ludzkie czyny/ Tak, że Bogu mścicielowi /Trzeba wziąć grom i upuścić/ Na ludzkie dzieła i winy...]

Scena 2: Pod murami Gnezna. Kirkor przygotowuje sie do walki z samozwańczym królem, którego imienia nie zna. Posłał po Pustelnika - Popiela III, by wraz z prawowitym władcą zaatakować obóz wroga. Posłańcy przynosza tragiczną wieść - znaleźli starca powieszonego przed chatą. 

Scena 3: Namiot Balladyny. Kostryn dowodzi w bitwie z Kirkorem. Balladyna ma świadomość, że zwycięstwo Niemca oznacza dla niej całkowite uzależnienie od powiernika jej strasznych tajemnic. "Jeżeli zwycięży,/ Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie/ Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła/ Temu Niemcowi". Jednak przegrana bitwa oznacza koniec wszystkiego, co dotąd zdobyła, bo przecież Kirkor się dowie, że zdradziła go dla korony. Jest więc gotowa na śmierć. Od starej kobiety zdobyła wyciąg z ludomoru, którym zatruła jedną stronę noża. Na wszelki wypadek wysyła jednak żolnierzy, żeby podstępnie zabili Kirkora na polu walki. Wraca zwycięski Kostryn z delegatami ludności Gnezna, którzy klękają przed Balladyną, uznając ją za króla. Posłowie sa zaskoczeni, że mają do czynienia z kobietą (Balladyna jest w zbroi). Podają jej chleb z solą, a ona kroi bochenek zatrutym nożem i skażoną część podaje Kostrynowi, mówiąc, że dzieli się z nim wszystkim, a serce daje mu w całości. 

Scena 4: Sala tronowa na zamku królewskim w Gneźnie. Kanclerz z dworzanami oczekują nowego króla. Goniec przynosi wieść, że to kobieta. Kronikarz Wawel opowiada zebranym, iż wielu ludzi widziało odlatującą z żurawiami kobietę (Goplana). Nagle nadciąga straszliwa chmura burzowa. Wchodząca do sali Balladyna dowiaduje się, że według ustaw ma zacząć swoje rządy od rozsądzenia spraw kryminalnych. W tym momencie Kostryn pada na ziemię i przed śmiercią oskarża królową, że go otruła. Balladyna odczuwa ulgę, choć udaje rozpacz. Chce odciąć się od przeszłości i być teraz dobrą, sprawiedliwą władczynią. Każe uwolnić jeńców, nakarmić żebraków oraz wyprawić godny pogrzeb swojemu mężowi, Kirkorowi. Tymczasem przystępuje do sądów. Pierwszą sprawę zgłasza lekarz królewski, który po oględzinach zwłok Kostryna stwierdza, że faktycznie został on otruty ludomorem. Według prawa nieznany truciciel jest winny śmierci, co Balladyna potwierdza. Drugim oskarżycielem jest Filon. Zachowuje się jak obłąkany, opowiada o śmierci Aliny, a na dowód przynosi dzban i nóż, który wyjął z jej piersi. Balladyna wydaje wyrok słowami: "Winna jest śmierci", dając do zrozumienia, że zbrodni dokonała kobieta. Jako trzecia pojawia się ślepa Wdowa i opowiada królowej swoją tragiczną historię. Kiedy dowiaduje się, że okrucieństwo wobec rodziców karane jest śmiercią, nie chce wyjawić imienia córki. Jednak według prawa nie można odstąpić od skargi. Staruszkę biorą więc na tortury, aby wyznała, kim jest jej wyrodna córka. Matka woli jednak umrzeć w mękach, niż skazać na śmierć swoje dziecko. Balladyna, osądzając anonimową zbrodniarkę, która doprowadziła do śmierci własnej matki, po raz trzeci wydaje wyrok na siebie. Ginie rażona piorunem.

EPILOG

W epilogu widać, jak się tworzą legendy. Publiczność pyta Wawela, w jaki sposób interpretuje wypadek z piorunem, którego wszyscy byli świadkami. Zarzuca mu, że nie był obecny przy poprzedzających go wydarzeniach, więc nie może wydawać sądów tylko na podstawie ostatniej sceny. Kronikarz snuje przypuszczenia o pochodzeniu Balladyny, a na końcu wysnuwa wniosek, że noszenie korony jest niebezpieczne, bo metal przyciąga pioruny. Znacznie lepszy jest laurowy wieniec (symbol sławy przypisywanej m.in. poetom). W ten sposób Wawel przypodobał się i królom, i poetom, z czego Publiczność czyni mu zarzut.

4. Jakich zbrodni dokonała Balladyna:

Była sprawcą lub współuczestniczką większej liczby zbrodni niż tylko te, za które została osądzona (zaznaczone wytłuszczonym drukiem).
1) Zabicie nożem młodszej siostry - Aliny. (akt II, scena 1)

2) Zabicie Gralona (wspólnie z Kostrynem). (akt III, scena 5)
3) Wypędzenie z zamku matki-staruszki. (akt IV, scena 1)

4) Zabicie nożem byłego kochanka, Grabca. (akt IV, scena 5)

5) Zlecenie Kostrynowi zabicia Pustelnika (akt IV, scena 5)
6) Doprowadzenie do śmierci Kirkora - zbrojne wystapienie przeciw mężowi i nasłanie na niego płatnych zabójców (akt V, scena 3)
7) Otrucie Kostryna (akt V, scena 3)
8) Doprowadzenie do śmierci na torturach własnej matki. (akt V, scena 4)

5. Historia świętej korony Lecha  Poznajemy ją w pierwszej scenie aktu I. Pustelnik opowiada Kirkorowi o początkach państwa polskiego.
Jeden z Trzech Króli wracających z Betlejem (Słowacki nazwał go Scyta-król północny, czyli dawny Słowianin) zabłądził w wysokim zbożu i poprosił Boga o pomoc, a ten zaprowadził go do chłopskiej chaty będącej siedzibą króla tych ziem - Lecha. Władca zaproponował Scycie, aby zamieszkał w jego szczęśliwej krainie i wziął pół królestwa. Scyta ochoczo przyjął gościnę, lecz na podział ziem się nie zgodził, gdyż mogłoby to rodzić wojny. Poznawszy bliżej Lecha i zaprzyjaźniwszy się z nim, ofiarował mu własną koronę, której w Betlejem dotykały ręce Dzieciątka Jezus. Niezwykłość świętej korony Lecha polega więc na tym, że została ona pobłogosławiona przez samego Jezusa.

6. Przebieg wydarzeń, czyli co, po czym i dlaczego:
1. Kirkor radzi się Pustelnika w sprawie ożenku, ten każe mu szukać żony w chłopskiej chacie.
2. Kirkor odkrywa, że Pustelnik jest wygnanym królem. Popielem III, więc postanawia przywrócić mu tron.
3. Zakochana Goplana sprowadza Kirkora do chatki Wdowy, żeby hrabia ożenił się z Balladyną, kochanką Grabca.
4. Kirkora oczarowały obie córki przystrojone w niewidzialne wieńce, więc dochodzi do "malinowego konkursu".
5. Balladyna zabija Alinę (pod wierzbą-Grabcem) i zostaje żoną Kirkora. Na jej czole pojawia się krwawa plama, którą dziewczyna maskuje czarną przepaską.
6. Po zaślubinach Balladyna każe spalić swoją chatę i przeprowadza się z matką do zamku.
7. Nazajutrz po ślubie Kirkor wyjeżdża, ostrzegając żonę, że po powrocie nie chce widzieć wstążki na jej czole.
8. Balladyna wstydzi się własnej matki i zamyka ją w wieży.
9. W drodze do Gnezna Kirkor odwiedza Pustelnika, który pokazuje mu świętą koronę.
10. Pustelnik radzi Kirkorowi wypróbowanie lojalności żony poprzez wysłanie jej zapieczętowanej skrzyni.
11. Pustelnika odwiedza Balladyna z prośbą o usunięcie plamy z czoła; starzec odkrywa jej straszną tajemnicę. Rozmowę podsluchuje Kostryn.
12. Służki Goplany znajdują koronę Popiela III, a nimfa daje ją Grabcowi, którego przebiera za króla dzwonkowego.
13. Kostryn i Balladyna zabijają Gralona, posłańca ze skrzynią, w przekonaniu, że był on świadkiem znalezienia zwłok Aliny i wie o zbrodni.
14. Uczta weselna z udziałem Grabca w koronie. Balladyna wypędza matkę, która wdarła się na ucztę. Posłaniec przynosi wieści od Kirkora, którego burza zatrzymała u Pustelnika. Hrabia właśnie wrócił z Gnezna, gdzie zabił Popiela IV, ale nie przyjął propozycji objęcia władzy, bo chce żyć w spokoju z żoną-wieśniaczką. Królem będzie właściciel świętej korony. Zebrani uznają za króla Grabca. Balladynie ukazuje się duch Aliny.
15. Kirkor dowiaduje się od Pustelnika o zaginięciu korony i natychmiast wraca do Gnezna zmienić rozkazy - obecny właściciel korony jest przecież złodziejem i oszustem, a nie prawowitym królem.
16. W nocy Balladyna zabija Grabca, by zdobyć świętą koronę i zasiąść na tronie. Każe też Kostrynowi zlikwidować Pustelnika, który zna jej tajemnicę.
17. Goplana w poczuciu winy za poplątanie ludzkich losów opuszcza leśną krainę, pozostawiając po sobie burzową chmurę.
18. Kirkor szykuje się do bitwy z tajemniczym uzurpatorem. Dowiaduje się, że prawdziwy król, Pustelnik-Popiel III, nie wspomoże jego działań, gdyż został powieszony przed swoją chatą.
19. Przy pomocy podstępu i przekupstwa Kostryn wygrywa bitwę. Balladyna częstuje wspólnika chlebem przekrojonym zatrutym nożem.
20. Balladyna wkracza do Gnezna, przyznaje się dworzanom, że jest wdową po Kirkorze, i zaczyna rządy od sądzenia oskarżonych. Kostryn  umiera.
21. Po wydaniu trzykrotnego wyroku śmierci na niezidentyfikowanych sprawców (za otrucie Kostryna, za zabójstwo Aliny i za okrucieństwo wobec matki) Balladyna ginie, rażona piorunem.

7. Bohaterowie tragedii: 

Balladyna, Bladyna - postać tytułowa i główna, młoda wieśniaczka dążąca do awansu nawet za cenę zbrodni, odcinająca się od swoich chłopskich korzeni, tragiczna poprzez umiejętność refleksji nad swoimi czynami i uznanie konieczności kary; ginie rażona piorunem.
Pustelnik - wygnany król Popiel III, strażnik narodowej tradycji w postaci świętej korony Lecha, wzór patriotyzmu i zasad moralnych, zwolennik sojuszu między szlachtą i ludem, odkrywca tajemnicy Balladyny; ginie powieszony przez Kostryna z rozkazu Balladyny.
Kirkor - bogaty graf, "pan czterowieżowy (...) stworzony do ciszy wiejskiej i prostoty", uosabia narodową tradycję, uczciwy i waleczny, tragicznie wplątany w politykę opartą na tyranii i przemocy; ginie pod Gneznem w walce o sprawiedliwość dziejową.
Fon Kostryn - Niemiec, dowódca gwardii zamkowej Kirkora, syn wisielca, rzekomy szlachcic, karierowicz, sojusznik Balladyny w walce o władzę; ginie poczęstowany przez Balladynę chlebem przekrojonym zatrutym nożem.
Grabiec - syn zakrystiana/organisty, kochanek Balladyny, wiecznie pijany, zajęty wyłącznie zabawą i używaniem życia, błazen, prostak, przedmiot kpin, ale i kpiarz, uosobienie ludowych wyobrażeń o pańskim życiu; ginie zabity w nocy nożem przez Balladynę.
Wdowa - siwa staruszka, matka Balladyny kochająca ją nad własne życie i wychowująca ją wg praw przynależnych starszej córce, wiejska znachorka ceniona przez sąsiadów, wyrzucona przez córkę z domu ślepnie od błyskawicy; ginie na torturach, nie wyjawiając imienia wyrodnej córki.
Alina - młodsza córka Wdowy, uosobienie wszystkich pozytywnych cech, niewinna,  cnotliwa i pobożna; ginie zabita nożem przez Balladynę podczas zbierania malin.
Gralon - posłaniec Kirkora, przypadkowa i niepotrzebna ofiara podejrzeń Balladyny i Kostryna; ginie od ciosów ich mieczy.
Filon - wędrowny poeta, pasterz, postać rodem z sielanki, na pozór mało ważny, ot, taki mazgaj, który przyszedł za późno, by uratować ukochaną  i jest bezsilny wobec tego, co się stało. Tymczasem tylko on pozostaje żywy, podczas gdy inni bohaterowie zabierają do grobu ponure tajemnice. Dlaczego? Bo uosabia nieśmiertelną rolę poezji w życiu narodu, przemawia (i będzie przemawiał) w imię obrony prawdy, piękna i sprawiedliwości.

Goplana i Duszki (Skierka, Chochlik) - związane z przyrodą twory ludowej wyobraźni; nimfa zakochana w człowieku doprowadza do złamania boskiego ładu (zbrodnie Balladyny), ukarana przez Boga odlatuje, pozostawiając po sobie ciężką chmurę, z której spadnie karzący piorun.

8. Materiał do charakterystyki bohaterek.

Cała scena 3 z aktu I jest bezpośrednią (wygląd) i pośrednią (cechy wynikające z zachowania) charakterystyką obu bohaterek.
KIRKOR: Starsza jak śniegi - u tej warkocz cudny, / Niby listkami brzoza przyodziana; / Ta z alabastrów - a ta zaś różana - / Ta ma pod rzęsą węgle - ta fijołki - / Ta jako złote na zorzy aniołki, / A ta zaś jako noc biała nad rankiem.

Całkowicie odmienny wygląd Aliny i Balladyny (kontrast) jest też wyznacznikiem ich charakterów. Alina - otwarta, ciepła, dobra, pracowita, szczera, uczciwa, opiekuńcza, gotowa do poświęceń.
Balladyna - rozpieszczona i faworyzowana przez matkę, zamknięta w sobie, na pozór chłodna (choć targają nią wewnętrzne emocje), okrutna, leniwa, dwulicowa, dążąca po trupach do celu, egoistka myśląca tylko o zaspokojeniu własnych ambicji. 

Literacko Balladyna jest postacią znacznie ciekawszą niż Alina ze względu na złożoność swego charakteru.

Balladyna (bohaterka główna i tytułowa)
GOPLANA: Siostra Aliny?... córka wdowy?... ale ona / Złe ma serce. (akt I, scena 2)
WDOWA: Wraca Balladyna...(...) / O! nie widać... lecz matce wiadomo. / Patrz, panie! oto jaskółeczka sina / Zamiast wylecieć, kryje się pod słomą, / I cicho siedzi... (akt II, scena 2)

Alina:
WDOWA: Gdyby zaś Alina / Wracała z gaju, tobyś to, mój panie, / Usłyszał w belkach szum i świergotanie, / Jedna za drugą pyrr... pyrr... lecą z gnizdek / Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą / Niby chmureczka małych, czarnych gwiazdek / Nad białą gwiazdką... (akt II, scena 2)

9. Ciekawostki
Myślę,  że współczesnym uczniom badzo przypadłaby do gustu inscenizacja "Balladyny" z roku 1974 (czyli epoki kamienia łupanego ;-) w reżyserii Adama Hanuszkiewicza (1924-2011) - wieloletniego dyrektora warszawskiego Teatru Narodowego, który słynął z kontrowersyjnych pomysłów artystycznych. Otóż dla potrzeb spektaklu zakupił on trzy motocykle marki honda, na których z wielkim hałasem przemieszczali się ... Goplana oraz Chochlik i Skierka. Nie muszę chyba wspominać, jakie wrażenie wywarło to na publiczności ;-)

10. Szczegóły do testu wiedzy o lekturze:  bez tych oczywistych typu: Alina i Balladyna to siostry. Kolejność wydarzeń nie jest zachowana!!!

1. Pustelnik to król Popiel III, wygnany 20 lat temu przez swego brata, panującego obecnie Popiela IV. (W wyniku tego zamachu Pustelnik stracił troje dzieci.)
2. Popiela IV zabił Kirkor, zdobywszy Gnezno.
3. Zamek Kirkora ma cztery wieże.
4. Fon Kostryn podsłuchał rozmowę Balladyny z Pustelnikiem i wie, że zabiła ona siostrę.
5. Wdowę oślepił piorun, kiedy córka wygnała ją z zamku podczas burzy.
6. Korona Popiela III to święta korona Lecha, pierwszego władcy Polan, który otrzymał ją od Scyty - jednego z Trzech Króli wracających z Betlejem.
7. Kostryn miał plan zabicia Balladyny, kiedy przyniósł jej koronę z komnaty Grabca,
8. Koronę Popiela znalazły duszki i przekazały ją Goplanie, a ona przystroiła nią Grabca.
9. Skierka jest pracowity a Chochlik leniwy.
10. Kolejność zbrodni Balladyny (dokonanych osobiście): Alina, Gralon, Grabiec, Kostryn.
11. Wawel to kronikarz.
12. Kirkor zakochał się w obu siostrach.
13. Filon-poeta to jedyna postać z akcji, która pozostaje przy życiu.
14. Nikt (łącznie z Kirkorem) nie wie, kim jest człowiek, którego armia napadła Gnezno, bo Balladyna nie wychodzi z namiotu, a ponadto jest w pełnej zbroi.
15. Matka Balladyny ginie na torturach.
16. Balladyna jest w ciąży, prawdopodobnie z Kostrynem.
17. Ludomor - to trucizna na nożu Balladyny.
18. Goplana zamieniła Grabca w wierzbę, a potem przebrała go za króla dzwonkowego.
19. Balladyna ostatni raz spotkała się z Grabcem w noc przed malinowym konkursem.
20. Goplana odleciała z kluczem żurawi na północ.

Balladyna w reż. Olgi Lipińskiej

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "MAŁYM KSIĘCIU"

1. Kilka słów o autorze: Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944), francuski pisarz i lotnik cywilny oraz wojskowy. Nazwisko wskazuje na arystokratyczne pochodzenie - istotnie, pochodził z rodziny hrabiowskiej. W "Małym Księciu" (1943) są wyraźne wątki autobiograficzne nawiązujące do zawodu autora. Narrator tej powieści jest lotnikiem, który awaryjnie wylądował na Saharze. Saint-Exupéry również przeżył taką przygodę: w 1935 r. chciał pobić rekord przelotu na trasie Paryż-Sajgon, ale rozbił samolot na Pustyni Libijskiej. W czasie II wojny światowej latał we francuskim dywizjonie rozpoznawczym. Zaginął w 1944 r. podczas misji, która miała na celu sfotografowanie zgrupowania wojsk niemieckich kolo Lyonu. Okoliczności śmierci wyszły na jaw dopiero w 2000 r., kiedy to w Morzu Śródziemnym odnaleziono szczątki jego samolotu. 

2. Dlaczego "Mały Książę" nie jest powieścią dla dzieci?  Bo one nie zrozumieją całej głębi przekazu tego utworu, który tylko pozornie jest baśnią o "człowieczku-kosmicie" odwiedzającym Ziemię. To powieść-parabola, która ma ukryte znaczenie. Znacie już tego typu utwory. Takie paraboliczne przypowieści wygłaszał Jezus przed tłumem: o siewcy, o talentach, o synu marnotrawnym. Opowiadając proste historie o ludziach, tak naprawdę mówił o Bogu, Kościele i wiernych.

W "Małym Księciu" każda przygoda bohatera, każda obserwacja, którą poczynił, każda prawda, którą odkrył - zawiera naukę odnoszącą się nie do tej konkretnej sytuacji, ale do całego życia każdego człowieka. 

Przeanalizujmy dla przykładu kilka scen.

• Mały Książę cieszy się z namalowanej skrzynki, bo w środku jest taki baranek, jakiego sobie wymarzył.  Dlaczego? Bo ma wyobraźnię, dzięki której wszystko jest możliwe. A dorośli ją utracili i dlatego nic nie widzą...
• Na swojej planecie Mały Książę codziennie wyrywał młode pędy baobabów. Gdyby dał im choć trochę urosnąć, nie poradziłby sobie z usunięciem drzew, a one rozsadziłyby planetę. Baobaby to nasze codzienne obowiązki: szkoła, praca, zadania, których się podjęliśmy. Jeśli je zaniedbamy, zaczną się gromadzić i wkrótce ich ogrom może nas przerosnąć, a wtedy... no właśnie: jedynka, poprawka, repeta itp.  Pamiętajcie o baobabach!!!
• Podróż Małego Księcia jest symbolem naszej podróży w dorosłość, kiedy to zdobywamy wiedzę, doświadczenie i odkrywamy, co tak naprawdę jest najważniejsze w życiu.  A uczymy się głównie poprzez naśladowanie. Mieszkańcy planet reprezentują wartości, którym pewni ludzie gotowi są podporządkować swoje życie, takie jak władza (Król), zawyżona samoocena (Próżny), nałogi (Pijak), pieniądze (Bankier), ślepe poczucie obowiązku (Latarnik), sucha wiedza (Starszy Pan - geograf). Jednak Mały Książę nie przyjmuje ich światopoglądu i szuka dalej...
• Na Ziemi Mały Książę odkrywa, czym jest przyjaźń i milość i wkrótce uznaje te wartości za najważniejsze w swoim życiu, choć zawierają ryzyko bólu związanego ze stratą ukochanej osoby. Najpierw przeżywa rozczarowanie w ogrodzie pełnym róż, gdy przekonuje się, że róża na jego planecie nie jest wcale wyjątkowa. Nauczony przez lisa, na czym polega "oswojenie", odkrywa, że jego róża jest rzeczywiście jedyna, gdyż ... jest jego różą. Czy nie tak dzieje się w miłości? Dlaczego jedna spośród wszystkich kobiet świata staje się nagle tą najważniejszą?

3. Kolejność wydarzeń:
Powieść zawiera 27 króciutkich rozdziałów i jest ilustrowana przez samego autora. Omijajcie szerokim łukiem wydania, które nie zawierają adnotacji: z ilustracjami autora. Przecież tekst jest tutaj nierozdzielnie związany z rysunkami!!!

1. Wspomnienia z dzieciństwa (ocena braku wyobraźni dorosłych).
2. Pierwsze spotkanie pilota z Małym Księciem (Sahara, nazajutrz po wypadku lotniczym, rysowanie baranka).
3. Mały Książę - przybysz z innej planety.
4. Planeta Małego Księcia (B-612).
5. Historia baobabów.
6. Opowieść o zachodach słońca.
7. Niepokój Małego Księcia o różę.
8. Opowieść o róży.
9. Pożegnanie Małego Księcia z różą i wyruszenie w podróż.
10. (1) Planeta Króla.
11. (2) Planeta Próżnego.
12. (3) Planeta Pijaka.
13. (4) Planeta Bankiera.
14. (5) Planeta Latarnika.
15. (6) Planeta Starszego Pana (geografa).
16. (7) Ziemia:
17. a) spotkanie ze żmiją na Saharze
18. b) spotkanie z kwiatem pustyni
19. c) góra i echo
20. d) ogród różany
21. e) przyjaźń z lisem
22. f) rozmowa ze Zwrotniczym
23. g) rozmowa z Kupcem (pigułki zaspokajające pragnienie)
24. Poszukiwanie wody na pustyni.
25. Znalezienie studni i odkrycie powodu przybycia Małego Księcia na pustynię (rocznica jego wylądowania na Ziemi).
26. Umowa Małego Księcia ze żmiją i jego odejście do róży.
27. Zakończenie - wspomnienie lotnika sprzed sześciu lat: tęsknota za Malym Księciem.

4. Fabuła i akcja powieści:

Akcja toczy się w ciągu 8 dni, tj. od spotkania Małego Księcia z pilotem do jego metaforycznego odejścia na swoją planetę. Przez ten czas lotnik naprawia samolot, a Mały Książę opowiada mu o swoim dotychczasowym życiu, podróży na Ziemię, przeżytych tu przygodach i zdobytych doświadczeniach.

Fabuła powieści obejmuje ponad rok, tj. dokładnie 1 rok pobytu Małego Księcia na Ziemi i nieokreślony czas pobytu na jego planecie oraz podróży na Ziemię.

Można zatem powiedzieć, że wydarzenia umieszczone są w dwóch planach czasowych: teraźniejszości i przeszłości (retrospekcja). 

5. Narracja w "Małym Księciu":

Wyraźnie widać dwóch narratorów:

1) narrator konkretny (narracja pierwszoosobowa) - uczestnik wydarzeń, pilot - rozdziały 1-9, 24-27 (narrator konkretny ujawnia swoja obecność przynajmniej jednym zdaniem np."Sądzę, że dla swej wycieczki Mały Książę wykorzystał odlot wędrownych ptaków." (rozdz.9)

2) narrator abstrakcyjny (narracja trzecioosobowa) - rozdziały 10-23 (ani razu nie ujawnia się narrator konkretny)

6. Cytaty 

"Mały Książę" to skarbnica aforyzmów, które mogą być wykorzystane "żywcem" jako hasła, dedykacje czy wskazówki życiowe. Można umieścić taki aforyzm na gazetce szkolnej, wpisać do książki ofiarowanej przyjacielowi albo do jego pamiętnika. Prawdy zawarte w tych krótkich cytatach są uniwersalne, to znaczy, że nigdy się nie starzeją, sa aktualne w każdej epoce. Nie bez powodu "Mały Książę" jest bardzo popularnym prezentem na 18-kę... 

• Wszyscy dorośli byli kiedyś dziećmi. Choć niewielu z nich o tym pamięta. (autor)
• Zawsze ulega się urokowi tajemnicy. (narrator - pilot)
• Idąc prosto przed siebie, nie można zajść daleko... (Mały Książę)
• Dorośli są zakochani w cyfrach. (narrator - pilot)
• Dzieci muszą być bardzo pobłażliwe w stosunku do dorosłych. (narrator - pilot)
• Trzeba się zmusić do regularnego wyrywania baobabów. (Mały Książę)
• Czasem odłozenie pracy na później nie przynosi szkody. Lecz w wypadku baobabu kończy się zawsze katastrofą. (Mały Książę)
• (...) dzieci, uważajcie na baobaby! (narrator - pilot) 
• (...) gdy jest bardzo smutno, to kocha się zachody słońca. (Mały Książę)
• Świat łez jest taki tajemniczy. (narrator - pilot)
• Muszę poznać dwie lub trzy gąsienice, jeśli chcę zawrzeć znajomość z motylem. (Róża)
• Próżni słysza tylko pochwały. (narrator)
• (...) można być jednocześnie obowiązkowym i leniwym. (narrator)
• Wśród ludzi jest się także samotnym (...) (żmija)
• Poznaje się tylko to, co się oswoi (...) Ludzie mają zbyt mało czasu, aby cokolwiek poznać. Kupują w sklepach rzeczy gotowe. A ponieważ nie ma magazynów z przyjaciółmi, więc ludzie nie mają przyjaciół. (lis)
• Mowa jest źródłem nieporozumień. (lis)
• Dzięki obrządkowi pewien dzień odróżnia się od innych, pewna godzina od innych godzin. (lis)
• (...) dobrze widzi sie tylko sercem. Najwazniejsze jest niewidoczne dla oczu. (lis)
• Stajesz się odpowiedzialny na zawsze za to, co oswoiłeś. (lis) 
• Zawsze się wydaje, że w innym miejscu będzie lepiej (...) Zwrotniczy)
• Jedynie dzieci wiedzą, czego szukają (...) (Mały Książę)
• Nawet w obliczu śmierci przyjemna jest świadomość posiadania przyjaciela. (Mały Książę)
• Woda może także przynieśc korzyść sercu. (Mały Książę)
• Gwiazdy są piękne, ponieważ na jednej z nich istnieje kwiat, którego nie widać... 
• Pustynię upiększa to, że gdzieś w sobie kryje studnię. (Mały Książę)
• (...) to, co upiększa dom czy gwiazdy, czy pustynie, jest niewidzialne. (narrator - pilot)
• (...) oczy są ślepe. Szukać należy sercem. (Mały Książę)
• Decyzja oswojenia niesie w sobie ryzyko łez. (narrator - pilot) 
• (...) kiedy się ktoś rumieni, to jakby mówił "tak" (...) (narrator - pilot)

CO TRZEBA UMIEĆ ZE SKŁADNI ZDANIA ZŁOŻONEGO

UWAGA! Na początek przeczytajcie jeszcze raz artykuł o składni zdania pojedynczego, skupiając się przede wszystkim na częściach zdania. Wiedza o podmiocie, orzeczeniu, przydawce, dopełnieniu i okoliczniku jest niezbędna przy analizie zdań złożonych podrzędnie.

UWAGA! W poniższym artykule mowa o ZDANIACH złożonych, czyli konstrukcjach z orzeczeniem. Jeśli dostaniecie do analizy WYPOWIEDZENIE złożone, pamiętajcie, że może tam się znaleźć równoważnik zdania, czyli konstrukcja bez orzeczenia lub z imiesłowem przysłówkowym. Traktujemy go w wykresie jak zwykłe zdanie podrzędne, tylko w opisie zaznaczamy, że to równoważnik!

1. Co to jest zdanie złożone? To takie zdanie, które zawiera co najmniej dwa orzeczenia. Wcale nie musi być długie, może składać się tylko z dwu wyrazów, o ile będą to czasowniki. Np. Idzie i śpiewa. Jeśli wykryjemy kilka czasowników, to dzielimy zdanie na części "obsługiwane" przez te czasowniki. Bardzo pomocne są przecinki i spójniki, które na ogół wyznaczają linię podziału. Każda z takich wydzielonych części zawierająca czasownik, to zdanie składowe. 

np. Waldek odwiedził Maćka (1) / i razem poszli do klubu,(2) / który otwarto przed tygodniem.(3)

2. Jakie są rodzaje zdań złożonych?  To zależy od wzajemnego stosunku zdań składowych. Mogą one być od siebie całkowicie niezależne i doskonale funkcjonować jako zdania pojedyncze, albo też jedno nie może istnieć bez drugiego.

• zdania złożone współrzędnie - już sama nazwa podpowiada, że chodzi o takie zdania składowe, które są sobie równe, więc nic nie stracą na przekazie, jeśli je od siebie oddzielimy. Np. zdanie złożone: Zosia lubi opalać się nad morzem, (1) / a Kasia przepada za jazdą konną.(2) spokojnie można podzielić na dwa pojedyncze: Zosia lubi opalać się nad morzem. Kasia przepada za jazdą konną. Czy jest między nimi jakaś różnica? W treści nie, ale w brzmieniu zdecydowana. Przeczytajcie oba przykłady na głos, zachowując odpowiednią intonację, a sami się przekonacie. Jeśli chcemy, aby nasza wypowiedź była opisowa, statyczna, spokojna, płynna itp. - zastosujemy zdania złożone. Aby podkreślić dynamikę tekstu - zastosujemy zdania pojedyncze.
• zdania złożone podrzędnie -  tu nazwa podpowiada, że jedno zdanie jest "pod", czyli zależy od tego, które jest "nad".  Zdanie nadrzędne, aczkolwiek może istnieć samodzielnie, można uzupełnić dodatkową treścią, zadając pytanie, na które odpowie właśnie zdanie podrzędne. Np. Na przystanku stali ludzie, (1) /(jacy?) którzy czekali na tramwaj.(2) Zwróćcie uwagę, że zdanie (2) w oderwaniu od całości jest po prostu niezrozumiałe. 

3. Jakie znamy rodzaje zdań złożonych współrzędnie?  Rozpoznamy je po charakterystycznych spójnikach (mogą też być tylko przecinki), a kto będzie chciał się kierować logiką - również po treści. 

• łączne (przykładowe spójniki: i, a oraz) - treści zdań składowych współistnieją w czasie i przestrzeni, coś je łączy, ale bardzo luźno, np. Ewa lubi czytać i często wypożycza książki. UWAGA! Przed spójnikami "i"/"oraz" nie stawiamy przecinka (chyba że się powtarzają). *
• rozłączne (przykładowe spójniki: albo, lub) - treści zdań składowych wykluczają się nawzajem, nie mogą istnieć jednocześnie, np. Jacek będzie sprzedawał widokówki albo pomoże babci w ogródku. UWAGA! Przed tymi spójnikami nigdy nie stawiamy przecinka (chyba że się powtarzają). 
• wynikowe (przykładowe spójniki: więc, toteż) - treść jednego zdania wynika z treści drugiego, stanowi jego logiczną konsekwencję, np. Zbierało się na deszcz, więc Zosia wzięła ze sobą parasol.
• przeciwstawne (przykładowe spójniki: ale, lecz) - treści obu zdań stoją w sprzeczności do siebie, treść zdania drugiego jest jakby wbrew logice, zaskakuje nas, np. Ola była już bardzo zmęczona, ale uczyła się dalej.
• synonimiczne* (przykładowe spójniki: czyli) - zasadnicza myśl zdania pierwszego jest w zdaniu drugim przekazana innymi słowami (synonim to wyraz bliskoznaczny), np. Bał się swojego cienia, czyli był wielkim tchórzem.  wykres wygląda tak: ------ = ------

Jak widać, ich wykresy są bardzo proste, wystarczy zapamiętać kolejność strzałek:

- w zdaniach łącznych brak strzałek    ------- -------

- w zdaniach rozłącznych strzałki się rozchodzą w przeciwne strony  < ---- >

- w zdaniach wynikowych strzałki wchodzą jedna w drugą  > ----- >

- w zdaniach przeciwstawnych strzałki się zderzają  > ------ <

* Nie ma w programie nauczania. 
* To bardzo ogólne stwierdzenie. Przecinek przed "i" może wydzielać zwrot wtrącony, np. Widziałam film, o którym mi opowiadałaś, i byłam bardzo zadowolona.

4. Jak poradzić sobie z poleceniem: Przekształć zdania pojedyncze na zdanie złożone współrzędnie. 

To proste - zestawiamy ze sobą parę zdań pojedynczych, ale zamiast kropki po pierwszym, wstawiamy tylko przecinek lub odpowiedni spójnik (na ogół poprzedzony przecinkiem). Jeśli polecenie nie określa, o jakie zdanie współrzędne chodzi, wybierzcie spójnik, który najbardziej pasuje. Posłużcie się logiką. Przecież nie napiszecie: Ewa lubi czytać, ale/albo (?) często wypożycza książki. -  bo to jakiś bełkot. Tu pasuje tylko sam przecinek, spójnik łączny "i" albo spójnik wynikowy "więc"/"toteż". 

5. Jakie są rodzaje zdań złożonych podrzędnie? Właśnie tu przyda się wiedza o częściach zdania. Bo trzeba wiedzieć, że każde zdanie podrzędne jest niczym innym, jak zwykłą częścią zdania (przydawką, dopełnieniem itp.) rozwiniętą do rozmiarów całego zdania. Określa przecież jeden wyraz zdania nadrzędnego.  W przykładzie: Podaj mi książkę, (którą?), która leży na parapecie. - określony jest rzeczownik "książka". A co jest określeniem rzeczownika? Oczywiście - przydawka. Tylko że tu mamy do czynienia nie z określeniem jednowyrazowym, a z całym zdaniem - jest to zdanie podrzędne przydawkowe. Podobnie jest z innymi zdaniami podrzędnymi.

• zdanie podrzędne podmiotowe (odpowiada na pytania podmiotu) - określa "niedopowiedziany" podmiot w daniu nadrzędnym, np. Zrobił to ten (kto?), kto wyszedł ostatni.
• zdanie podrzędne orzecznikowe (odpowiada na pytania orzeczenia imiennego) - określa "niedopowiedziany" orzecznik np. Mój brat jest taki (jaki jest brat?), że trudno z nim wytrzymać.
• zdanie podrzędne przydawkowe (odpowiada na pytania przydawki) - określa jeden z rzeczowników zdania nadrzędnego, np. Za domem jest las (jaki?), w którym rosną prawdziwki.
• zdanie podrzędne dopełnieniowe (odpowiada na pytania dopełnienia) np. Porozmawiamy o tym (o czym?), co się wczoraj stało.
• zdanie podrzędne okolicznikowe (odpowiada na pytania okolicznika) np. Zachowujcie się tak (jak?), żeby nie było problemów. (okolicznikowe sposobu); Zasiądziemy do Wigilii (kiedy?), gdy zabłyśnie pierwsza gwiazdka.(okolicznikowe czasu)

Przykłady w tabeli dotyczą tego rodzaju wykresu (z lewej),
gdzie zdanie nadrzędne występuje jako pierwsze.
Drugi wykres (z prawej) jest omówiony na przykładzie poniżej. (p. 6)

6. Jak się zabrać do zrobienia wykresu zdania złożonego podrzędnie?  Przede wszystkim analizujemy zdanie (liczymy orzeczenia), dzielimy całość na zdania składowe i numerujemy je. Nigdy nie zakładamy, że nadrzędne jest zdanie pierwsze - na planszy powyżej widać, że może być odwrotnie. Zdanie nadrzędne zadaje konkretne pytanie, na które odpowiedzią jest zdanie podrzędne.

Przeanalizujmy taki przykład: Tak się wyśpisz (1) (jak?), jak sobie pościelesz.(2)  Proste jak drut - drugie zdanie składowe jest zdaniem podrzędnym okolicznikowym sposobu. Ale przecież przysłowie brzmi: Jak sobie pościelesz (1), tak się wyśpisz. (2)  i na pewno w takiej formie pojawi się na sprawdzianie. To co wtedy? No właśnie, ten układ wymagałby zadania pytania "tak co się stanie?" Takie bezsensowne pytanie to wyraźny sygnał, że zadało je zdanie podrzędne, czyli nadrzędne jest zdanie drugie. Trzeba zatem przeczytać najpierw to drugie, a pytanie do pierwszego nasunie się samo. Natomiast w wykresie nie wolno zmieniać kolejności zdań!   

7. Czym jest zdanie ze zwrotem wtrąconym? Zwrot wtrącony to takie zdanie podrzędne, które "wbija się" pomiędzy wyrazy zdania nadrzędnego, żeby znaleźć się tuż przy wyrazie określanym. Zawsze jest z obu stron oddzielone przecinkami. Jak wygląda wykres takiego zdania, pokazuje poniższa tabela.
  

Inne przykłady zdań wtrąconych to:

Uczeń, (1a) który osiągnie najwyższą średnią, (2-przydawkowe) pojedzie w nagrodę na wycieczkę do Londynu.(1b)

O tym, (1a) co kupić na prezenty gwiazdkowe,(2-dopełnieniowe) myślę już od miesiąca.(1b)

Ten, (1a) kto pierwszy dobiegnie do mety, (2-podmiotowe) otrzyma zloty medal.(1b)

Można, oczywiście, przestawić szyk wyrazów i zbudować zwykłe zdania złożone:

Na wycieczkę do Londynu pojedzie ten uczeń, (1) (który?) który osiągnie najwyższą średnią. (2-przydawkowe)

Myślę już od miesiąca o tym,  (1)  (o czym?) co kupić na prezenty gwiazdkowe.(2-dopełnieniowe)

Zloty medal otrzyma ten, (1) (kto?) kto pierwszy dobiegnie do mety. (2-podmiotowe)

Ponieważ jednak nauczyciele lubią zaskakiwać, takie trudne przykłady ze zwrotami wtrąconymi mogą się także trafić na sprawdzianie.

8. Czym jest zdanie wielokrotnie złożone? To takie zdanie, które zawiera co najmniej trzy orzeczenia.  Zdania składowe mogą być ze sobą połączone współrzędnie i/lub podrzędnie. Może też wystąpić zwrot wtrącony. Zawsze zaczynamy od podziału na zdania składowe i ustalenia relacji między nimi, czyli zadania pytań. Dobra znajomość kilku spójników współrzędności też ułatwi nam sprawę.
Plansza pokazuje dość skomplikowane zdanie złożone, na sprawdzianie z pewnością będą łatwiejsze.

CO TRZEBA UMIEĆ ZE SKŁADNI ZDANIA POJEDYNCZEGO

1. Co to jest składnia? 

To dział gramatyki, który bada funkcję wyrazu w zdaniu, układ zdania i jego budowę. Określa reguły łączenia wyrazów w większe całości, czyli wypowiedzenia. Błąd składniowy popełnisz wtedy, gdy  postąpisz niezgodnie z regułą, czyli np. połączysz ze sobą wyrazy w niewłaściwej formie gramatycznej np. Pożycz mi (czego?) ołówka. - zamiast  Pożycz mi (co?)ołówek. To właśnie ze składnią związany jest tzw. wykres zdania, a mówiąc poprawnie: jego analiza logiczna i gramatyczna. Składnia może dotyczyć zarówno zdania pojedynczego jak i złożonego.

2.  Co to są części zdania? 

Są to wyrazy lub związki wyrazowe, które można wyróżnić w zdaniu ze względu na funkcję jaką tam spełniają. Tłumacząc prościej - to nazwy funkcji, jaką pełnią w zdaniu części mowy, z których złożyliśmy to zdanie. Każda część mowy może "załapać się" na każdą z tych funkcji, o ile spełnia jej normy, czyli ma odpowiednią formę. Tak jak w życiu: inne są wymagania dla dyrektora, inne dla szarego pracownika. Tych funkcji w zdaniu jest pięć. Dwie główne: podmiot i orzeczenie oraz trzy podrzędne, tzw. określenia: przydawka, dopełnienie i okolicznik. 

 

3. Co to jest podmiot? 

To główna część zdania, która, mówiąc najprościej, w zdaniach w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności lub stanu wyrażonych orzeczeniem np. Zosia czyta książkę. Janek choruje. natomiast w zdaniach w stronie biernej oznacza obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana np. Książka jest czytana przez Zosię. Podmiot jest bohaterem zdania, to jemu właśnie zdanie jest poświęcone, to o nim mówi. Ale, żeby nie było za łatwo, wyróżniamy kilka rodzajów podmiotu.

a) podmiot gramatyczny (kto?co?) - najprostszy do zidentyfikowania: jest nim najczęściej rzeczownik odpowiadający na pytanie Mianownika, np. W pewien sobotni poranek odwiedził nas dawno niewidziany (kto?co?) syn cioci Karoliny. 

b) podmiot logiczno-gramatyczny (kogo?czego?) - tu trzeba użyć właśnie logiki, żeby odkryć, o kim lub o czym mówi zdanie.  No bo jeśli w zdaniu: Na półce leżą (kto?co?)książki. mówi o książkach,   to  przez analogię zdanie: Na półce nie ma (kogo?czego?)książek. też o nich mówi. Ten rodzaj podmiotu zależy od orzeczenia. Jeśli orzeczenie brzmi: nie ma, zabrakło, ubyło, przybyło, to podmiot automatycznie przybierze formę Dopełniacza.  W sklepie nie ma (kogo?czego?)bułek. Zabrakło mi (kogo?czego?)czasu. Z wiekiem ubywa (kogo?czego?)włosów. W rzece przybyło dużo (kogo?czego?)wody. Na formę podmiotu ma tez wpływ liczebnik go określający, np. W misce leży pięć (kogo? czego?) pomidorów.

c) podmiot domyślny - niby go nie ma, bo żaden wyraz nie pełni jego funkcji, ale możemy bez trudu określić osobę, w której występuje czasownik. (My)Jedziemy na wycieczkę. - Kto jedzie? My. (On)Zrobił to na złość mamie. Kto tak niegodziwie postąpił? On.  (Ty)Znajdź sobie jakieś zajęcie! Kto ma zejść z oczu nadawcy tego komunikatu? Ty.

d) podmiot szeregowy - czyli po prostu kilka wyrazów (szereg) pełniących wspólnie funkcję podmiotu. Kredki, długopisy, pisaki i ołówki leżą w kartonowym pudełku.

e) podmiot towarzyszący - to rodzaj podmiotu szeregowego, tylko jego druga część jest jakby mniej ważna, niejako towarzyszy pierwszej. Mama z córką wzięły udział w zawodach. 

f) podmiot zbiorowy - wyraz lub wyrażenie w liczbie pojedynczej, ale nazywający zbiór osób lub przedmiotów. Cała młodzież naszej szkoły uczestniczyła w festynie.

UWAGA! Mimo wysokiej rangi podmiotu, istnieją zdania, które doskonale radzą sobie bez niego. To tzw. zdania bezpodmiotowe, w których ważniejsza jest czynność, niż jej wykonawca. Orzeczenia  wyrażone są w nich bezosobową formą czasownika: wymalowano, otwarto, rozbudowano, umyto, rozwieszono itp. A kto to zrobił? Nieważne...

4. Co to jest orzeczenie? To druga główna część zdania wyrażająca czynność lub stan podmiotu. Zdanie bez orzeczenia staje się równoważnikiem zdania, a z więcej niż jednym orzeczeniem staje się zdaniem złożonym.

a) orzeczenie czasownikowe (co robi? co się z nim dzieje?) - Mało kto nie potrafi odnaleźć w zadaniu wyrazu nazywającego czynność lub stan. Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone czasownikiem osobowym (wyjątek - zdania bezpodmiotowe), a czasownik osobowy to taki, do którego pasuje jakiś zaimek osobowy (idę - ja, śpisz - ty, zrobił - on, zaśpiewała -ona, powiedziało - ono, znajdziemy - my, wiecie - wy, skończyli - oni, będą grały - one).Wczoraj wygraliśmy konkurs. Pies szczeka na przechodnia. 
b) orzeczenie imienne (jaki jest podmiot?  kim/czym jest podmiot?) - I tu zaczynają się schody. Ten rodzaj orzeczenia nazywa bowiem nie czynność, ale cechę lub status podmiotu i bardzo łatwo pomylić je z dopełnieniem lub przydawką.
W skład orzeczenia imiennego wchodzą dwa wyrazy:
a) łącznik - forma osobowa czasownika: być, stać się, zostać (czyli: jest, byliśmy, zostaniesz itp.) Zwróćcie uwagę, że wszystkie te czasowniki mają bardzo zbliżone znaczenie. (np. będę lotnikiem = zostanę lotnikiem = stanę się lotnikiem)
b) orzecznik - dowolna część mowy, najczęściej rzeczownik lub przymiotnik
Jeżeli w zdaniu zobaczysz czasownik taki jak łącznik, natychmiast szukaj orzecznika, czyli wyrazu określającego kim lub czym podmiot - jest, był, będzie, staje się, stał się, stanie się, zostaje, został czy zostanie.  (Janek jest uczniem. Marek był harcerzem. Zosia będzie nauczycielką. Puszysty szczeniak staje się wielkim psem. albo jaki podmiot - jest, był, będzie, staje się, stał się, stanie się, zostaje, został czy zostanie. (Nauczyciel jest wymagający. Pies był nieposłuszny. Po wycieczce uczniowie będą zmęczeni.  Po serii treningów zawodnik staje się lepszy. itp.)

UWAGA! Nie doszukujcie się na siłę orzeczenia imiennego tam, gdzie go nie ma. Czasowniki "być", "stać się", "zostać" funkcjonują również jako zwykłe orzeczenia czasownikowe, jeśli odpowiadają na inne pytania, np. Mama jest (gdzie?) w ogrodzie. Marcin będzie (kiedy?) o piątej. Tato został (gdzie?) w pracy (do kiedy?) do wieczora. I wtedy stał się (co?) cud.

 5. Co to jest przydawka? To jedno z określeń, najłatwiejsze do znalezienia, ponieważ określa wyłącznie rzeczowniki. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? czego? z czego?

a) przydawka przymiotna (jaki?)  zimna woda, piękny widok, zupa ogórkowa
b) przydawka rzeczowna (w tym samym przypadku) złodziej kieszonkowiec, sportowiec amator, Smerf Mądrala, lekarz pediatra
c) przydawka dopełniaczowa (kogo?czego?czyj?) torebka mamy, koszyk malin, wiersz Mickiewicza
d) przydawka liczebna (ile?)  pięć zeszytów, dwunastu braci
e) przydawka przyimkowa (z czego?) sweter z wełny, serwis z porcelany, potrawka z kurczaka 

 6. Co to jest dopełnienie? To określenie czasownika, rzadziej przymiotnika lub przysłówka. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich oprócz Mianownika i Wołacza. (kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? [z] kim? [z] czym? o kim? o czym?)  Uczeń nie odrobił (czego?) zadania. Dzikie zwierzę nie ufa (komu?) ludziom. Ornitolodzy obserwują (co?) ptaki.  Ubiła (co?) pianę (czym?) trzepaczką. Wsiadł do pociągu (z czym?) z walizką. Rozmawiali (o czym?)o pogodzie.
a) dopełnienie bliższe (kogo?co?) - Żeby je wskazać, trzeba coś wiedzieć o stronie czynnej i biernej czasownika. Tato ogląda (co?)mecz. To zdanie jest w stronie czynnej, bo podmiot (czyli tato) jest wykonawcą czynności. Opowiedzmy teraz nie o tacie, a o meczu. Co się z nim dzieje? Ano: Mecz jest oglądany przez tatę.  Treść ta sama, tylko podmiot i dopełnienie zamieniły się rolami. W stronie biernej bohaterem zdania (podmiotem) został mecz, który w stronie czynnej był zaledwie dopełnieniem - właśnie dopełnieniem bliższym.  Dopełnienie bliższe w stronie biernej staje się podmiotem. (Ogrodnik zasadził (co?) kwiaty. Kwiaty zostały zasadzone... Brat prasuje (co?) koszulę. Koszula jest prasowana... Lekarz odwiedził (kogo?) chorego. Chory został odwiedzony...)
b) dopełnienie dalsze - każde inne :-)

7. Co to jest okolicznik? To określenie czasownika, rzadziej przymiotnika. Nazywa okoliczności dziania się danej czynności: jej czas, miejsce, sposób, przyczynę, cel itp.

a) okolicznik czasu (kiedy? od kiedy?do kiedy?) przyjechał wczoraj, będzie do niedzieli, 
b) okolicznik miejsca (gdzie?dokąd?którędy?) poszedł do kina, (droga) prowadziła przez las
c) okolicznik sposobu (jak? w jaki sposób?) pisze starannie, mówi po angielsku
d) okolicznik celu (po co? w jakim celu?) biegnie po zwycięstwo, popisuje się dla poklasku - działa, żeby coś osiągnąć w przyszłości
e) okolicznik przyczyny  (dlaczego?) poczerwieniał z wysiłku, skakał z radości  - bo już wcześniej nastąpił powód działania
f) okolicznik warunku (pod jakim warunkiem?) zatelefonuj w przypadku gorączki 
g) okolicznik przyzwolenia (mimo czego?) wystąpił mimo choroby
h) okolicznik stopnia i miary (jak bardzo?) postąpił bardzo szlachetnie, przepisał wyjątkowo starannie 

8. Jak wygląda analiza logiczno-gramatyczna zdania (czyli popularny rozbiór zdania)?

W pierwszym rzędzie trzeba odnaleźć podmiot i orzeczenie i ustawić je na górze wykresu. Potem ustalamy związki logiczne, czyli przy pomocy pytań zestawiamy wyrazy w pary: wyraz określany i wyraz określający (odpowiadający na pytanie). np. pies (jaki?) czarny A na końcu  nazywamy części zdania, wykorzystując swoją wiedzę. Tu nie ma zmiłuj - trzeba się nauczyć na jakie pytania odpowiada np. przydawka i co określa. Tak wygląda prawidłowa analiza zdania pojedynczego:

Zwróćcie uwagę, że im niżej w wykresie, tym wyraz jest mniej ważny w zdaniu. Taka hierarchia - jak w życiu...