Historia w lekturach maturalnych

Tak na szybko i w pigułce, gdyby na maturze o historię zahaczono... Zerknijcie w tabelę, i uzupełnijcie wiedzę u wujaszka Google :-)

DATA	WYDARZENIE HISTORYCZNE	ŚLAD W LEKTURACH postacie historyczne, postacie fikcyjne
15 lipca 1410	bitwa pod Grunwaldem	(Krzyżacy) król Władysław Jagiełło, Wielki Mistrz Krzyżacki Ulrych von Jungingen, Zbyszko i Maćko z Bogdańca
1648–1651	powstanie Chmielnickiego na Ukrainie	(Ogniem i mieczem-tło historyczne) Bohdan Chmielnicki, Jeremi Wiśniowiecki, król Jan Kazimierz Jan Skrzetuski
1655-1660 18.11 – 27.12 1655	VI wojna polsko-szwedzka oblężenie Jasnej Góry	(Potop-tło historyczne) król Jan Kazimierz, Janusz Radziwiłł przeor ks. Kordecki (dowodził obroną klasztoru)
1668–1673	wojna polsko-turecka	(Pan Wołodyjowski-tło historyczne) hetman Sobieski, Michał Wołodyjowski
5.08.1772	I rozbiór Polski	Rosja, Prusy, Austria
30.09.1773	ratyfikowanie traktatu rozbiorowego w Warszawie	protest m.in.: Samuel Korsak, Tadeusz Reytan (Pan Tadeusz – portrety w dworku Sopliców)
3.05. 1791	Konstytucja 3 maja	(Pan Tadeusz – koncert Jankiela na cymbałach)
1792	konfederacja targowicka (zdrada narodowa)	- (Pan Tadeusz – koncert Jankiela na cymbałach- fałszywy ton) - Franciszek Ksawery Branicki (Wesele – Hetman)
23.01. 1793	II rozbiór Polski	Rosja, Prusy
12.03. – 16.11. 1794	Insurekcja kościuszkowska	24 marca – przysięga Tadeusza Kościuszki (Pan Tadeusz – portrety w dworku Sopliców)
4.11.1794	rzeź Pragi (20tys. ludzi wymordowanych przez Moskali)	- (Pan Tadeusz – koncert Jankiela na cymbałach) - w obronie Warszawy zginęli m.in. Samuel Korsak, Jakub Jasiński (Pan Tadeusz – portrety w dworku Sopliców)
1795	III rozbiór Polski	Rosja, Prusy, Austria
po upadku insurekcji	emigracja żołnierzy i oficerów z Polski  do Włoch i Francji.	- (Pan Tadeusz – koncert Jankiela na cymbałach – Pieśń o żołnierzu tułaczu)
1797–1807	Legiony polskie we Włoszech	- (Pan Tadeusz – ks. XI i XII) - (Pan Tadeusz – koncert Jankiela na cymbałach)
24.06 – 25.12. 1812	wojna  Napoleona z Rosją	- (Pan Tadeusz – ks. XI i XII) generał Dąbrowski, Kniaziewicz
1830-1831	powstanie listopadowe	(Salon warszawski III Dziady)  Piotr Wysocki       7 lat po wydarzeniach z Dziadów zainicjował atak na Belweder
1846	rabacja galicyjska	(Wesele-Upiór) Jakub Szela
1848-1849	Wiosna Ludów seria ludowych zrywów rewolucyjnych i narodowych	(Lalka – pamiętnik starego subiekta) - Ignacy Rzecki i August Katz
1863-1864	powstanie styczniowe	(Lalka– pamiętnik starego subiekta) Stanisław Wokulski, (Gloria victis)Romuald Traugutt
1918	odzyskanie niepodległości	(Przedwiośnie) Cezary Baryka
1939-1945 19.04.1943 1.08.1944	II wojna światowa i okupacja powstanie w getcie żydowskim Powstanie warszawskie (60 dni)	(Opowiadania oświęcimskie, Kamienie na szaniec-Alek, Rudy, Zośka) (Zdążyć przed panem Bogiem-Marek Edelman)

TREN XIX - dla opornych

     Ostatni z cyklu 19 trenów, najdłuższy i jedyny z tytułem (Tren XIX albo Sen). Dlaczego taki ważny?  Bo zamyka okres żałoby Kochanowskiego po zmarłym dziecku i pozwala mu powrócić do postawy stoickiej, którą utracił wskutek żalu, ropaczy, buntu i zwątpienia. Utwór ten można wykorzystać na maturze przy takich motywach, jak:  SEN, BÓG, WIARA, RAJ, STRATA, OJCIEC - i wielu innych

     Tren XIX ma kompozycję ramową, tzn. że że początek jest podobny do zakończenia. Występują w nim dwa podmioty liryczne. Pierwszy z nich to sam Jan Kochanowski, który rozpoczyna i kończy utwór, wprowadzając odbiorcę w jego treść, gdyż opowiada, co mu się przyśniło (lub co mu się wydawało). Drugim podmiotem lirycznym jest zmarła matka poety, która ukazuje mu się z Urszulką na ręku  i w długim monologu tłumaczy synowi, dlaczego nie powinien dłużej poddawać się żałobie. Właściwą treścią utworu jest więc właśnie ten tytułowy sen. 

      Dużo trudności może sprawiać język utworu, bo przez te prawie 500 lat zmieniła się gramatyka i słownictwo, a ponadto Kochanowski z upodobaniem stosuje szyk przestawny (inwersję), czego przykład macie poniżej:

Ledwie mię na godzinę przed świtaniem  swemi / Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi.

Bez inwersji byłoby prościej, ale nie tak poetycko:

Ledwie na godzinę przed świtaniem leniwy sen obłapił mię swemi czarnawemi skrzydłami. 

       Przejdźmy do treści. Żeby ją zrozumieć i zapamiętać, należy poszukać w tekście odpowiedzi na kilka pytań.

1. Dlaczego matka nawiedziła we śnie Kochanowskiego?

Sprowadziła ją jego nieustająca rozpacz po stracie córeczki.

Twój nieutulony 
Płacz, synu mój, przywiódł mię w te tu wasze strony
Z krain barzo dalekich, a łzy gorzkie twoje
Przeszły aż i umarłych tajemne pokoje.

2.  Po co przyniosła ze sobą Urszulkę?

Żeby widok córeczki zmniejszył cierpienie, które odbija się  na zdrowiu poety i powoli niszczy jego życie.

Przyniosłam ci na ręku wdzięczną dziewkę twoję,
Abyś ją mógł oglądać jeszcze, a tę swoję
Serdeczną żałość ujął, która tak ujmuje
Sił twoich i tak zdrowie nieznacznie twe psuje,

3. Z jakiego powodu robi synowi wyrzuty?

Bo zwątpił w życie po śmierci. Kojarzycie znamienne słowa z trenu X: Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest? Tymczasem ono istnieje, a więc jego Urszulka też żyje i modli się za swoich rodziców, jak robiła to na ziemi. Teraz ukazała się ojcu w swojej ziemskiej postaci, żeby ją rozpoznał, ale w niebie przybiera postać zorzy porannej (jutrzenki).

Czyli nas już umarłe macie za stracone
I którym już na wieki słońce jest zgaszone? 

(...) wierz niewątpliwie,
Że twoja namilejsza Orszuleczka żywie.
A tu więc takim ci się kształtem ukazała,
Jakoby się śmiertelnym oczom poznać dała,

Ale między anioły i duchy wiecznemi
Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi
Rodzicami się modli (...)

4. Dlaczego ojciec nie powinien żałować, że córeczka tak wcześnie zmarła i nie zaznała życia?

Bo odeszła do lepszego świata. W życiu ziemskim jest więcej zmartwień niż radości, a tragedie znacznie przewyższają momenty szczęścia. Przykładem jest śmierć Urszulki - najszczęśliwsze chwile spędzone kiedyś z córeczką nie są w stanie zrównoważyć bólu po jej stracie. 

Nie od rozkoszyć poszła; poszłać od trudności,

Od pracej, od frasunków, od łez, od żałości,

Czego świat ma tak wiele, (...)

(...) o biedne i płone
Rozkoszy wasze, które tak są usadzone,
Że w nich więcej frasunków i żałości więcej,
Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej.
Ucieszyłeś się kiedy z dziewki swej tak wiele,
Żeby pociecha twoja i ono wesele
Mogło porownać z twoim dzisiejszym kłopotem?

5. Jakie przykłady ziemskich dramatów, które ominęły Urszulkę, przytacza jej babcia?

Mówi, że Urszulka mogłaby dostać męża zainteresowanego tylko jej posagiem, że musiałaby znosić jego groźby i narzekania, że cierpiałaby bóle porodowe, a wreszcie, być może, odkryłaby, tak jak jej matka, czy więcej cierpienia sprawia poród, czy pogrzeb własnego dziecka.

(...) Czegóż nie zażyła?
Że sobie swym posagiem pana nie kupiła?
Że przegrozek i cudzych fuków nie słuchała?
Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała?
Ani umie powiedzieć, czego jej troskliwa
Matka doszła: co z więtszym utrapieniem bywa,
Czy je rodzić, czy je grześć? 

6. Dlaczego życie w raju jest lepsze od ziemskiego?

Bo tu panuje szczęście, nie ma trudu, przykrych wydarzeń, tragedii, chorób, starości ani śmierci. Zawsze świeci słońce, nigdy nie zapada noc. Żyje się wiecznie, w pogodzie ducha i świadomości wszystkiego. Widzi się też Boga w pełnym majestacie, czego żyjący na ziemi nigdy nie doznają.

W niebie szczere rozkoszy, a do tego wieczne,
Od wszelakiej przekazy wolne i bezpieczne.
Tu troski nie panują, tu pracej nie znają,
Tu nieszczęście, tu miejsca przygody nie mają,
Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości,
Tu śmierć łzami karmiona nie ma już wolności.
Żyjem wiek nieprzeżyty, wiecznej używamy
Dobrej myśli, przyczyny wszytkich rzeczy znamy.
Słońce nam zawżdy świeci, dzień nigdy nie schodzi 
Ani za sobą nocy niewidomej wodzi.
Twórcę wszech rzeczy widziem w Jego majestacie,
Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie.

7. Do czego porównany został los, który przypadł Urszulce (wczesna śmierć)?

Do pierwszej morskiej podróży człowieka, który zobaczył, jakie niebezpieczeństwo na niego czyha i zawrócił do brzegu, podczas gdy inni żeglując dalej, powpadali na skały, zamarźli  lub umarli z głodu. 

(...) w swoich rzeczach sobie tak poczęła,
Jako gdy kto na morze nowo się puściwszy,
A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,
Woli nazad do brzegu. Drudzy, co podali
Żagle wiatrom, na ślepe skały powpadali:
Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął,
Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął.

8. Jakie jeszcze okropności mogły spotkać Urszulkę, gdyby dłużej żyła?

Mogłaby doświadczyć śmierci rodziców i sieroctwa w nędzy. Moglaby też zostać uprowadzona przez jakiegoś mężczyznę lub porwana przez hordy tatarskie, gdzie żyłaby w niewoli i pohańbieniu, czekając śmierci.

Drugie po swych namilszych rodzicach zostają
I ciężkiego siroctwa nędzne doznawają.
Wypchną drugą na męża leda jako z domu,
A majętność zostanie, sam to Bóg wie komu.
Biorą drugie i gwałtem; a biorą i swoi;
Ale w hordach część się wielka ich zostoi,
Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnej
Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnej.

9. Jakie rady daje matka synowi?

Aby zawsze kierował się rozumem i rozwagą, zwłaszcza kiedy dotknie go jakaś tragedia. Cierpienie jest udziałem każdego człowieka, nie tylko wybranych. Trzeba ufać Bogu i akceptować jego wolę. Panowanie nad losem polega na tym, żeby nie żałować straty, tylko cieszyć się, że nie straciliśmy wszystkiego. Wprawdzie czas jest najlepszym lekarzem, ale tylko dla zwykłych ludzi. Człowiek niepospolity powinien myśleć rozsądnie, nie rozpamiętywać przeszłości i być gotowym na wszelkie odmiany losu.

Skryte są Pańskie sądy; co się Jemu zdało,
Nalepiej, żeby się też i nam podobało. 

Tać jest władza fortuny, mój namilszy synie,
Że nie tak uskarżać się, kiedy nam co zginie,
Jako dziękować trzeba, że wżdam co zostało (...)

(...) czas doktór każdemu.
Ale kto pospolitym torem gardzi, temu
Tak poznego lekarstwa czekać nie przystoi:
Rozumem ma uprzedzić, co insze czas goi.

10. O co matka prosi syna na koniec?

Aby zawsze ufał Bogu i jego wyrokom, które czasem przynoszą smutek, a czasem nagrodę.

Tego się, synu, trzymaj, a ludzkie przygody
Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody.

 

I co, takie trudne było? 

          To  jeszcze na koniec mały dowód na to, że poeta posłuchał rad matki (a raczej autosugestii, bo przecież sam te słowa napisał). Wkrótce zmarła jego druga córka, ale jej poświęcił tylko to krótkie epitafium, w którym wyraźnie widać przewagę rozumu nad emocjami. 

I tyś, Hanno, za siostrą prędko pospieszyła

I przed czasem podziemne kraje nawiedziła,

Aby ociec nieszczęsny za raz odżałował

Wszytkiego, a na trwalsze rozkoszy się chował.

Co trzeba wiedzieć o "SKLEPACH CYNAMONOWYCH"

Lektura z typu ciężkich i niezrozumiałych, bo to nie są zwykłe opowiadania, których akcja toczy się wg logicznego następstwa wydarzeń. To raczej poetyckie obrazy świata wyobraźni małego chłopca, świata niby materialnego, ale dynamicznego, płynnego, zmiennego i rządzącego się jedynie prawami snu (oniryzm). Z czytaniem Schulza to trochę tak, jak z jedzeniem np. kawioru - jedni pokochają od pierwszego ziarenka, innych odrzuci sam zapach, a jeszcze inni rozsmakują się z czasem i wtedy docenią wszystkie walory tej potrawy. Ja należę do trzeciej grupy i, możecie wierzyć lub nie, też kiedyś miałam spory problem z przebrnięciem przez te niezwykłe teksty. Życzę powodzenia, bo warto! Skoro cały świat fascynuje się twórczością tego niezwykłego artysty, to może i Polacy powinni?

1. Autor: BRUNO SCHULZ  (1892-1942) - polski prozaik i malarz żydowskiego pochodzenia,  urodzony w miasteczku Drohobycz koło Lwowa, tamże, w domu nr 10 przy Rynku, spędził dzieciństwo  oraz lata szkolne. Uważany za jednego z największych pisarzy polskich XX wieku. Talent Schulza odkryli m.in.  Zofia Nałkowska i Witold Gombrowicz. Pisał po polsku i po niemiecku. Jego utwory zostały przetłumaczone na 39 języków. W czasie okupacji hitlerowskiej trafił do getta, a jego talent malarski wykorzystywał gestapowiec Feliks Landau, każąc mu zdobić malunkami ściany wskazanych pomieszczeń.  Zginął 19 listopada 1942 r. zastrzelony przez hitlerowców 100 m od rodzinnego domu.

Bruno Schulz - Spotkanie (1920)
(jedyny zachowany obraz olejny tego artysty)

https://www.dw.com/pl/bruno-schulz-bez-gwarancji/a-46272485

2. Twórczość: stał się sławny w 1933 r. dzięki znanej pisarce, Zofii Nałkowskiej, która pomogła wydać jego pierwszy tomik opowiadań "Sklepy cynamonowe"". W 1937 r. wydał zbiór opowiadań "Sanatorium pod klepsydrą". Wszystkie te utwory zawierają oparty o autobiografię autora obraz żydowskiego miasteczka i jego mieszkańców. Te wspomnienia z dzieciństwa Schulza cechuje zacieranie granic między światem realnym a sennym marzeniem. On sam nazwał swoją metodę pisarską "mityzacją rzeczywistości", bo historię swojej rodziny ukazał nie poprzez realne elementy, osoby czy wydarzenia, ale poprzez ich cechy uniwersalne, wpisane w  mityczny porządek od narodzin do śmierci.  

3. Zbiór "Sklepy cynamonowe" zawiera następujące opowiadania: 

    

 1) Sierpień - treść: trzywątkowa opowieść o lecie spędzanym przez Józefa w żydowskim   miasteczku o cechach Drohobycza

 2) Nawiedzenie  - treść: opis zmagań ojca z postępującą chorobą i jego bunt wobec Stwórcy (wylanie nocnika przez okno)

 3) Ptaki - treść: ojciec jako artysta-kreator, hodowca ptaków, które doprowadzają go do szaleństwa i usiłuje z nimi odlecieć

  4) Manekiny - treść: ojciec zafascynowany szyciem i przymierzaniem sukni na manekinie

 5) Traktat o manekinach albo Wtóra Księga Rodzaju - filozoficzne wynurzenia ojca na temat materii, energii i demiurgii.

  5a) Traktat o manekinach. Ciąg dalszy
  5b) Traktat o manekinach. Dokończenie
  6) Nemrod - treść: historia dorastania i dojrzewania psa
  7) Pan - treść: narrator spotyka w dzikim ogrodzie nieznajomego mężczyznę
  8) Pan Karol - treść: wuj Karol szykuje się do odwiedzin żony i dzieci przebywających na letnisku

  9) Sklepy cynamonowe - Na początku narrator opisuje zmiany w wyglądzie i zachowaniu swego ojca zachodzące pod wpływem postępującej choroby. Jest on coraz bardziej owłosiony, siwy i podobny do lisa, a także pogrąża się w świecie własnej wyobraźni. Matka próbuje oderwać myśli męża od choroby i wyciąga go na spacery, a raz nawet do teatru. Na miejscu okazuje się, że ojciec zapomniał portfela z pieniędzmi i ważnymi dokumentami, więc wysyłają po niego syna - młodego chłopca (narratora). 

[I tu zaczyna się opowieść właściwa.  Próbowaliście kiedyś opowiedzieć swój sen? Niełatwo, prawda? A w tym opowiadaniu macie przepiękny plastyczny sen-wizję-wspomnienie artysty (malarza!) który potrafi zamienić obraz w słowo. Moje streszczenie ma tylko przypominać, o czym jest ten utwór. Naprawdę warto przeczytać tekst w całości - nie jest długi - żeby się przekonać o bogactwie wyobraźni Schulza.] 

Jest zimowa noc. Narrator opisuje (w konwencji onirycznej - sennej) swoją nocną wędrówkę uliczkami miasta. Kuszą go otwarte do późna sklepy wypełnione magicznymi przedmiotami, takimi jak: ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare foliały pełne przedziwnych rycin i oszałamiających historyj. Nazywam je sklepami cynamonowymi dla ciemnych boazerii tej barwy, którymi są wyłożone. Nadkłada drogi, aby je odwiedzić, ale wkrótce się gubi. Błądząc po odrealnionych ulicach, trafia na tyły gimnazjum i wchodzi do wnętrza gmachu. Przypomina sobie nieobowiązkowe nocne lekcje rysunku z profesorem Arendtem i powroty do domu zimą o północy. Znienacka przenosi się do skrzydła budynku, w którym mieści się pełne niezwykłego przepychu prywatne mieszkanie dyrektora gimnazjum. Zaczynała się tu przed oczyma długa amfilada pokojów, biegnących w głąb i urządzonych z olśniewającą wspaniałością. Szpalerem obić jedwabnych, luster złoconych, kosztownych mebli i kryształowych pajączków biegł wzrok w puszysty miąższ tych zbytkownych wnętrzy, pełnych kolorowego wirowania i migotliwych arabesek, plączących się girland i pączkujących kwiatów. Przez niewidzialną ścianę salonu przenosi się znów na ulicę. Tam wsiada do dorożki i odbywa magiczną podróż za miasto, gdzie zima miesza się z wiosną, a ludzie zbierają z ziemi opadłe gwiazdy. Kiedy dorożkarski koń zmienia się w drewnianą figurkę, narrator powraca do miasta piechotą. Zacząłem schodzić stromą serpentyną wśród lasu, początkowo idąc krokiem lekkim, elastycznym, potem, nabierając rozpędu, przeszedłem w posuwisty szczęśliwy bieg, który zmienił się wnet w jazdę na nartach. Mogłem do woli regulować szybkość, kierować jazdą przy pomocy lekkich zwrotów ciała. Zanurza się w tłum ludzi kontemplujących przepiękny widok zimowego nieba. Zapomina o celu swojej wędrówki. Troska o portfel opuściła mnie zupełnie. Ojciec, pogrążony w swych dziwactwach, zapewne zapomniał już o zgubie, o matkę nie dbałem. Spotyka kolegów, którzy zmyleni jasnością nocy zbyt wcześnie wyszli do szkoły, i razem z nimi idzie na spacer. 

Motywy w tym opowiadaniu: 

Miasto  - ulice, sklepy, teatr, dzielnica willowa, gimnazjum

Szkoła - opis budynku gimnazjum, sala rysunkowa, mieszkanie dyrektora

Teatr - opis kurtyny i masek

Przyroda - krajobraz zimowo-wiosenny, nocne niebo, świt

Zwierzęta - ojciec podobny do lisa i porozumiewający się z kotem, koń dorożkarski

Rodzice - rola ojca i matki

Handel - sklep z Żydem za ladą 

Szaleństwo - choroba ojca

Tajemnica  - wnętrza sklepów cynamonowych, nocne lekcje rysunku

Sen/Czary - podróż po labiryncie miasta, nocne lekcje rysunku przy świecach, nocowanie w śniegu i jedzenie orzechów z leszczyny, wizyta w mieszkaniu dyrektora, podróż dorożką, przemiana konia w drewnianego konika, powrót do miasta

Podróż - jazda dorożką poza miasto

Dzieciństwo - wspomnienia szkolne, fascynacja tajemnicą, nieposłuszeństwo

 10) Ulica Krokodyli - treść: opis peryferyjnej dzielnicy, profetyczna wizja przyszłości w świecie bezmyślnego konsumpcjonizmu
 11) Karakony - treść: po śmierci ojca dorosły już narrator zastanawia się nad jego stopniową przemianą w karakona
 12) Wichura - treść: wszyscy gromadzą się w domu z powodu straszliwej zimowej wichury pustoszącej miasto
 13) Noc wielkiego sezonu - treść: trzynasty miesiąc roku, ojciec siedzi w swoim sklepie pełnym kolorowych materiałów, rządzi kolorami świata, marzy o ptakach.

4. Postacie:

Józef - narrator w różnym okresie życia autora (dziecko, dorosły, młodzieniec)
Ojciec, Jakub - ojciec narratora, kupiec bławatny, a w wizji syna - kreator, mag, filozof, poeta (pierwowzorem jest prawdziwy ojciec Schulza)
Matka - osoba najmniej istotna w życiu narratora, opisana pobieżnie
Adela - służąca, osoba mająca wielki wpływ na ojca 

5.  Czas i miejsce akcji opowiadań Schulza:

Schulz traktuje czas i przestrzeń umownie - wszystko dzieje się gdzieś i kiedyś - w nocy, o świcie, zimą, latem, podczas burzy, na strychu, na ulicy, w sklepie... Przypomnijcie sobie jakieś wydarzenia z własnego dzieciństwa - potraficie podać dokładne daty i miejsca? Co było przedtem, a co potem? No to macie odpowiedź - przecież to świat opisany przez dorosłego, ale z perspektywy dziecka. 

 

Czas akcji to, mówiąc najogólniej, okres dzieciństwa i młodości narratora, ale konkretnie nie da się go określić, bo przybiera różne formy, np. mieszają się w nim pory roku albo nagle pojawia się trzynasty miesiąc. Dla porównania przywołam "Lalkę", gdzie wydarzenia są osadzone w konkretnym czasie popartym faktami historycznymi  (np. powstanie styczniowe, wojna rosyjsko-japońska). Czas w opowiadaniach Schulza nazywa się  czasem kolistym, gdyż nie idzie on do przodu, a zatacza kręgi - raz jest wcześniejszy, raz późniejszy, na ogół ograniczony do pory dnia lub pory roku.   

Miejsce akcji to małe miasteczko (prawdopodobnie Drohobycz), którego ulice i budynki czasem przypominają labirynt, ale nie mroczny i groźny, tylko pełen fascynujących tajemnic. Ważnym miejscem jest dom rodzinny narratora (traktowany jako środek wszechświata, miejsce wychodzenia i powrotu), ale też szkoła, sklepy, teatr. Wszystkie te miejsca są odrealnione, dziwne, zniekształcone, balansujące na pograniczu snu i jawy, ukazane poprzez pryzmat wyobraźni autora. I znowu porównanie z "Lalką", gdzie opisy są realne, a miejsca mają swoje nazwy i można je znaleźć na mapie Google.

6. Fabuła opowiadań

No właśnie, utworów Schulza nie da się szybciutko opowiedzieć koledze przed klasówką, bo brakuje w nich fabuły, jaką znaliście do tej pory, czyli szeregu wydarzeń ułożonych w ustalonym porządku chronologicznym i połączonych związkami przyczynowo - skutkowymi (jak np. w "Lalce"). Tu, jeśli w ogóle pojawi się jakakolwiek akcja, to szczątkowa, drugorzędna, w postaci pojedynczego wspomnienia, które wywołuje szereg plastycznych obrazów. Często mamy wrażenie, że jesteśmy w środku czyjegoś snu. No i w dodatku proza Schulza to przede wszystkim narracja, dialog pojawia się naprawdę sporadycznie. 

7. Język opowiadań    

Jest niesamowity, jedyny taki na świecie i zdecydowanie bardziej przypomina poezję niż prozę, a na pewno nie ma nic wspólnego z potoczną mową, jaką posługujemy się na co dzień. Zadanie tego języka nie sprowadza się do przekazu informacji czy wpływaniu na zachowanie odbiorcy. Zwraca on uwagę sam na siebie, wywołuje zdumienie i zachwyt. Jest tak samo magiczny, jak opisywany nim świat...

Pamiętacie temat o funkcjach języka: informatywnej (poznawczej), ekspresywnej (emotywnej), impresywnej (konatywnej), fatycznej (kontaktowej), poetyckiej (estetycznej) itp.? Właśnie ta ostatnia jest w tekstach Schulza najważniejsza. Świadczą o tym liczne środki stylistyczne charakterystyczne dla języka poezji: metafory, porównania, animizacje, epitety, oksymorony, synestezja - to akurat przyszło mi do głowy tak z marszu, ale jest ich znacznie więcej.

Ciekawostki

1. Bruno Schulz był wielbicielem "Ferdydurke" i opracował ilustracje do jej pierwszego wydania.
2. Odczuwał wielki lęk przed kobietami i ich fizycznością, czemu dał wyraz w opowiadaniach.
3. W kalendarzu żydowskim rok składa się z dwunastu miesięcy  liczących po 29 lub 30 dni, które rozpoczynają się od nowiu księżyca, a różnice w stosunku do kalendarza słonecznego są niwelowane za pomocą dodatkowego, trzynastego miesiąca. W roku przestępnym. miesiąc Adar jest podwójny i stąd 13-miesiąc w opowiadaniu "Noc wielkiego sezonu".

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "MAKBECIE"

 1. Kim jest autor "Makbeta"?

To William Szekspir (możecie się też zetknąć z oryginalną pisownią: Shakespeare), genialny angielski dramatopisarz żyjący w latach 1564-1616, a więc w drugiej połowie XVI w. i w I polowie XVII w. , czyli na przełomie renesansu i baroku. Poznaliście takie jego tragedie jak "Romeo i Julia" (1595), "Hamlet" (1601) i "Makbet" (prawdopodobnie 1606), ale w pierwszym okresie swojej twórczości pisywał również komedie. Badacze literatury spekulują, czy aby na pewno Szekspir był autorem swoich dzieł, pojawiają się nazwiska Bacona i Marlowe'a, ale jak dotychczas nie udowodniono tej tezy. 

2. O czym jest "Makbet", czyli jaka jest tematyka utworu?

Tragedia oparta jest o autentyczne wydarzenia z historii Szkocji, kiedy to król Dunkan w 1040 r. został zamordowany przez swego generała Makbeta, który przejął po nim tron na kilkanaście lat, ale w końcu w 1057 r. zginął z ręki Malcolma, syna Dunkana. I o tym właśnie, choć z pewnymi zmianami, opowiada utwór.

3. Jakie problemy porusza "Makbet"?

Najprościej stwierdzić, że jest to utwór o żądzy władzy, która głównego bohatera wiedzie do zbrodni i niszczy jego życie. Ale można też wyciągnąć wnioski ogólniejsze - "Makbet" to obraz wewnętrznej przemiany człowieka, droga do upadku moralnego zapoczątkowana nadmiernie pobudzoną ambicją.  To również studium zbrodni, która degraduje ludzką psychikę i prowadzi do szaleństwa. Problematyka tej tragedii jest uniwersalna, czyli aktualna w każdym czasie i miejscu. (Takie studium zbrodni znajdziecie też w "Balladynie" oraz "Zbrodni i karze").

4. Czas i miejsce akcji "Makbeta"

Akcja tragedii toczy się przez kilka miesięcy/lat (?) w okresie średniowiecza, ok. XI w. a usytuowana jest w różnych miejscach Szkocji, raz przenosi się również do Anglii. Zauważcie, że tym samym Szekspir odrzuca zasadę trzech jedności, również jedność akcji, bo wprowadza wątki poboczne, np. wątek Makdufa czy Banka.

Szkocja:
wrzosowiska, grota - miejsce spotkania czarownic
obóz wojskowy pod Forres - miejsce stacjonowania Dunkana

pałac królewski w Forres - gdzie Dunkan przyjmuje Makbeta i zapowiada wizytę w jego zamku; po objęciu tronu rezyduje tam Makbet i akcja toczy się w różnych salach tego palacu

zamek Makbeta w Inverness: komnata, dziedziniec, okolice bramy itp.

zamek Makdufa w Fajf - gdzie pod nieobecność Makdufa wymordowano jego rodzinę 

zamek Dunzynan - gdzie Makbet jest oblegany przez wojska angielskie

las Birnam - w którym ukrywają się wojska angielskie

równina pod zamkiem Dunzynan - gdzie toczy się pojedynek Makbeta z Makdufem

Anglia:

pałac królewski w Anglii - gdzie Makduf namawia Malkolma do zrzucenia Makbeta z tronu

5. Bohaterowie "Makbeta" - postacie pierwszoplanowe

Makbet - szkocki rycerz, wódz, tan Glamis, po zwycięskiej bitwie również tan Kawdoru, kuzyn króla Dunkana i jego morderca
Lady Makbet - jego żona
Dunkan - król Szkocji, władca idealny (Pamiętacie średniowieczną parenezę; asceta, rycerz, władca?)
Makduf - szkocki rycerz, który sprowadził do Szkocji angielską armię - zabił Makbeta
Banko - szkocki rycerz, przyjaciel Makbeta, zamordowany z jego rozkazu

Fleance - syn Banka

Malkolm - starszy syn króla Dunkana, następca tronu, odzyskał tron ojca po śmierci Makbeta

Sigward - dowódca angielskiej armii

Rosse, Lennox - panowie szkoccy

6. Budowa "Makbeta" i najważniejsze wydarzenia każdego aktu:

Akt I
Scena I - Czarownice szykują się do spotkania z Makbetem..
Scena II - Król Dunkan wysłuchuje informacji o bohaterskich czynach Makbeta i postanawia nadać mu odebraną zdrajcy godność tana Kawdoru. (Tan - to wysoki tytuł feudalnego wasala, dziedzicznego naczelnika hrabstwa. Makbet jest już tanem hrabstwa Glamis, nadanie mu kolejnego tytułu, to dowód wielkiej łaski królewskiej).
Scena III - Makbet i Banko spotykają trzy czarownice. Przepowiadają one rycerzom przyszłość. Makbet ma zostać tanem Kawdoru oraz królem, a Banko ojcem królów. Przepowiednia zaczyna się spełniać, gdyż nadjeżdżający szkoccy panowie przywożą Makbetowi tytuł tana Kawdoru.
Scena IV - W zamku Forres król Dunkan wita Makbeta jako krewniaka i bohatera, zapowiadając wizytę u niego w Inverness. Jednocześnie ogłasza, że czyni swoim następcą najstarszego syna, Malkolma.
Scena V - Lady Makbet czyta list od męża, w którym opisuje on ostatnie wydarzenia. Makbet wkrótce zjawia się osobiście i zapowiada krótką wizytę króla (na jedną noc). Rodzą się plany zbrodni.

Scena VI - Lady Makbet wita przed zamkiem króla Dunkana i jego świtę.
Scena VII - Makbet toczy wewnętrzna walkę przed zamordowaniem króla, ale żona podsyca jego ambicję i razem opracowują szczegóły zbrodni.

Akt II
Scena I - Po północy Makbet idący do komnaty króla spotyka na dziedzińcu Banka. Udaje, że wróżby czarownic nie zaprzątają jego myśli. Po odejściu przyjaciela wygłasza słynny "monolog Makbeta", w którym ukazuje wizję zakrwawionego sztyletu.
Scena II - Po dokonaniu zbrodni Makbet ma straszne wyrzuty sumienia, wie, że już nigdy spokojnie nie zaśnie. Nie zdołał podrzucić zakrwawionych sztyletów uśpionym sługom Dunkana, robi to jego żona.
Scena III - Do zamku przybywa Makduf, (jego rozmowa z odźwiernym jest przykładem złamania antycznej zasady decorum), idzie obudzić króla i odkrywa zbrodnię. Makbet, udając uniesienie, zabija śpiących pokojowców króla. Synowie Dunkana, wietrząc spisek, uciekają z kraju.
Scena IV - Przed zamkiem Rosse i starzec opowiadają o dziwnych zjawiskach przyrody towarzyszących zbrodni: ciemność za dnia, sowa zadziobała sokoła, konie Dunkana zdziczały. Zbiegli synowie króla zostali oskarżeni o nakłonienie pokojowców do mordu, a królem obwołano Makbeta, który pojechał na koronację do Skony.

... Mija jakiś czas od objęcia tronu przez Makbeta. Wg faktów historycznych mogłoby to być nawet 17 lat, ale w sztuce czas ten wydaje się krótszy - kilka miesięcy, rok? W każdym razie Makbet dał się poznać jako bezwzględny tyran niszczący bez skrupułów ludzi zagrażających jego władzy. Z rozkazu króla panowie szkoccy są szpiegowani i oskarżani, a ofiarami okrucieństwa Makbeta padają ich rodziny. 

Akt III
Scena I - Banko zastanawia się, czy Makbet doszedł do tronu uczciwą drogą. Król zaprasza go na ucztę, a sam spotyka się z zabójcami, którym zleca morderstwo przyjaciela i jego syna. Powodem zbrodni jest przepowiednia dotycząca przyszłości Banka, który ma wywieść dynastię królów. 
Scena II - Makbet zwierza się żonie z obaw związanych z Bankiem, ale nie chce zakłócać jej spokoju wieścią o planowanej zbrodni.
Scena III - Zabójcy napadają na Banka idącego z synem na ucztę do zamku.  Banko ginie, Fleance'owi udaje się uciec.
Scena IV - Makbet dowiaduje się o ucieczce Fleance'a. Po chwili ukazuje mu się duch zabitego Banka. Reakcja króla powoduje przerwanie uczty.
Scena V - Hekate nakazuje czarownicom tak zinterpretować przepowiednie dla Makbeta, aby obudzić w nim przekonanie o własnej nietykalności.
Scena VI - Szkoccy panowie rozmawiają o wyjeździe Makdufa do Anglii. Udał się tam, aby prosić króla Edwarda o zbrojną interwencję w Szkocji w celu zrzucenia tyrana z tronu.

Akt IV
Scena I - Makbet ponownie odwiedza czarownice, które ukazują wizje jego przyszłości wraz z odpowiednią interpretacją. (1. głowa w hełmie - ostrzeżenie przed Makdufem 2. skrwawione dziecko - tylko człowiek niezrodzony z łona kobiety może zabić Makbeta 3. dziecko w koronie z drzewkiem w ręku - Makbet zachowa koronę, dopóki las birnamski nie podejdzie pod mury zamku 4. orszak ośmiu króli i Banko ze zwierciadłem - zapowiedź dynastii rodu Banka). Od jednego z rycerzy dowiaduje się również o ucieczce Makdufa do Anglii

Scena II - Nasłani przez Makbeta do zamku Fajf zabójcy mordują żonę i synka Makdufa.
Scena III - W Anglii Makduf namawia Malkolma do odzyskania tronu, jednak książę jest nieufny, gdyż obawia się, że rycerz został nasłany przez Makbeta, dlatego początkowo udaje chciwego rozpustnika i awanturnika niegodnego korony. Gdy sprawa się wyjaśnia, Rosse przywozi tragiczną wieść o wymordowaniu rodziny Makdufa. Król Anglii wysyła do Szkocji 10-tysięczną armię.

Akt V
Scena I - Obłąkana Lady Makbet krąży po zamku, usiłując zmyć z rąk wyobrażone plamy krwi.
Scena II - Szkoccy panowie wypowiedzieli posłuszeństwo Makbetowi i oczekują pod Dunzynanem na przybycie wojsk angielskich.
Scena III - Makbet szykuje się do walki, nie jest zainteresowany chorobą żony.
Scena IV - W lesie birnamskim Malkolm rozkazuje żołnierzom zamaskować się uciętymi gałęziami.
Scena V - Wieść o śmierci żony nie robi wrażenia na Makbecie. Natomiast widok poruszającego się lasu uświadamia mu dwuznaczność wróżby.
Scena VI - Armia Siwarda staje przed zamkiem Makbeta.
Scena VII - Osamotniony Makbet walczy z młodym Siwarem, synem wodza, i zabija go.
Scena VIII - Makduf odnajduje Makbeta na polu walki i zabija go w pojedynku, urodził się bowiem w wyniku cesarskiego cięcia.
Scena IX  - Makduf przynosi obciętą głowę Makbeta i obwołuje Malkolma królem Szkocji.

7. Czym się różni dramat szekspirowski od antycznego?

8. Jakie tematy wypracowań bezpośrednio lub pośrednio wiążą się z Makbetem?

• Charakteryzując Makbeta na podstawie danych fragmentów dramatu Szekspira, określ, na czym polega tragizm postaci i porównaj go z tragizmem bohatera ze znanego Ci dramatu antycznego. (matura 2006)
• Analizując podane fragmenty Makbeta, prześledź stany emocjonalne bohatera i ukaż, w jaki sposób ambicja i żądza władzy wpłynęły na jego postawę życiową? Odwołaj się również do całości utworu.
• Czy Makbet – tytułowy bohater tragedii Szekspira – jest odpowiedzialny za swoje zbrodnie?
• Władza jako namiętność niszcząca życie człowieka - omów temat odwołując się do treści Makbeta.
• Człowiek wobec zbrodni; wina i kara.
• Człowiek jako niewolnik własnych żądz i namiętności.
• Czy człowiek jest w stanie pojąć sam siebie?
• Jak Szekspir zrewolucjonizował teatr? - przedstaw cechy dramatu elżbietańskiego na podstawie Makbeta

9. Wredne pytania na klasówkę:

1. Ilu synów miał Dunkan? Dwóch: Malkolma i Donalbeina.

2. Kim był Siward? To angielski wódz prowadzący dziesięciotysięczną armię króla Edwarda pod zamek Makbeta.

3. Jakich bohaterskich czynów dokonał Makbet w bitwie z armią norweską króla Sweno?  Pokonał przywódcę rebelii Makdonwalda ("rozpłatał go od pępka aż do szczęki"), następnie pod zamkiem Fajf rozbił wojska norweskie, zmuszając ich króla do kapitulacji i zapłaty okupu w wysokości 10 tys. dolarów.

4. Kim był tan Kawdoru? To zdrajca sprzymierzony z Norwegami. Krol Dunkan skazał go na śmierć, a jego dobra ofiarował Makbetowi w uznaniu jego zasług. 

5. Podaj nazwy zamków i ich właścicieli: Forres - zamek królewski Dunkana, Inverness - zamek Makbeta, Fajf - zamek Makdufa, Dunzynan - zamek królewski Makbeta.

6. Jak brzmiała pierwsza wróżba czarownic? Zawarta została w powitaniu Makbeta: Witaj Makbecie, tanie Glamis. Witaj Makbecie, tanie Kawdor. Witaj Makbecie, przyszły królu.

7. Jak brzmi przepowiednia dla Banka? Ty nie będziesz królem, ale spłodzisz królów.

8, Jakie wizje ukazują Makbetowi czarownice? 1) Głowa wojownika w hełmie (Ostrzeżenie przed Makdufem)  2) Dziecko ociekające krwią (Nikt zrodzony z kobiety nie pokona Makbeta)  3) Dziecko w koronie z gałązka w ręku (Nic nie zagraża panowaniu Makbeta, dopóki las Birnam nie podejdzie pod zamek Dunzynan) 4) Pochód ośmiu królów przypominających Banka (Banko zapoczątkuje królewską dynastię).

9. Kogo Makbet zabił w czasie bitwy pod Dunzynan? Zabił młodego Siwarda, syna wodza.

10. Przed zbrodnią Makbet ma wizję. Co w niej widzi? Zakrwawiony sztylet.

11. Jaki udział w zbrodni miała Lady Makbet?   Namówiła męża, przygotowała napój nasenny dla pokojowców, położyła między nich narzędzie zbrodni.

12. Jak umarła Lady Makbet? Prawdopodobnie popełniła samobójstwo. Lekarz obserwujący objawy obłędu sugeruje, żeby schować przed nią niebezpieczne narzędzia, a Malkolm, obejmując tron, mówi: Żywot swój własną ręką skróciła. 

13. Kim jest Hekate? To pani czarownic, zwierzchniczka i przywódczyni trzech wiedźm.

14. Kto odgaduje straszliwą tajemnicę Lady Makbet? Lekarz, który obserwuje jej zachowanie (obmywanie rąk z krwi) oraz słyszy i interpretuje urywane zdania.

15. Jakie rzekome wady przypisuje sobie Malkolm, żeby sprawdzić intencje Makdufa? Nienasyconą chciwość (odebrałby majątki poddanym), bezkresną pożądliwość (żadna kobieta nie byłaby bezpieczna), brak królewskich cnót, takich jak sprawiedliwość, umiarkowanie, stałość, prawdomówność, pobożność i odwaga. 

16. Jak natura reaguje na zabójstwo Dunkana - pomazańca bożego? O 9.00 rano słońce nie wschodzi i jest ciemno; sowa zabija sokoła; konie Dunkana oszalały i zaczęły pożerać się nawzajem.

CO TRZEBA WIEDZIEĆ O "ŚWIĘTOSZKU"

1. Kim jest autor "Świętoszka"? 

MOLIER (Molière)  to pseudonim największego francuskiego komediopisarza żyjącego w latach1622-1673, czyli w epoce baroku. Naprawdę nazywał się Jean Bapitiste Poquelin. Nie tylko pisał sztuki, ale i prowadził teatr, zarządzając nim i występując na scenie w głównych rolach. Tematyka utworów Moliera związana jest ze współczesną mu francuską obyczajowością, którą bezlitośnie krytykował i wyśmiewał. Zdobył uznanie króla Ludwika XIV, a jego zespół uzyskał tytuł i pensję królewskiego zespołu aktorskiego. Niestety,  sukces Moliera stał się też powodem zawiści środowisk artystycznych a także ataków tych grup, które zostały wyśmiane, szczególnie kleru. Z tego względu po śmierci artysty (a nastapiła ona na scenie) był nawet problem z jego pochówkiem na paryskim cmentarzu. 

2. Jakie były okoliczności powstania komedii "Świętoszek"?

Molier wystawił ją w Wersalu w 1664 r.  Korzystając z dobrych układów z królem, pozwolił sobie na ostrą krytykę paryskich elit, szczególnie kleru, któremu wytknął obłudę i fałszywą pobożność. W efekcie zakazano mu publicznego wystawiania "Świętoszka", a czytelnikom sztuki zagrożono klatwą kościelną. Dopiero po 5 latach i znaczących zmianach tekstu komedia wróciła na scenę. 

3. Czas i miejsce akcji oraz bohaterowie "Świętoszka"

Akcja toczy się w Paryżu, w domu Orgona, w czasach współczesnych Molierowi, czyli w II poł. XVIIw. 

Postacie pierwszoplanowe:

Tartuffe - tytułowy świętoszek: oszust, obłudnik, falszywy pobożniś

Orgon - pan domu
Elmira - druga żona Orgona, piekna młoda kobieta budząca żądze Tartuffe'a

Damis, Marianna - dzieci Orgona z pierwszego małżeństwa

Walery - narzeczony Marianny

Kleant - szwagier Orgona

pani Pernelle - matka Orgona

Doryna - służąca

4. Budowa i przebieg akcji komedii "Świętoszek"

Ostateczna wersja utworu składa się z 5 aktów:

Akt I: 

scena I - Poznajemy bohaterów sztuki; pani Pernelle krytykuje domowników i wychwala (nieobecnego na scenie) Tartuffe'a.

scena II - Doryna opowiada Kleantowi o całkowitym zaślepieniu Orgona postacią Tartuffe'a.

scena III - Elmira czeka na przybycie męża.

scena IV - Damis boi się o związek Marianny z Walerym oraz o swój związek z siostrą Walerego. 

scena V - Po dwóch dniach nieobecności przybywa pan domu  i wypytuje służącą o zdrowie Tartuffe'a.

scena VI - Orgon rozmawia z Kleantem o okolicznościach poznania Tartuffe'a; Kleant wygłasza mowę o fałszywej pobożności; Orgon wykręca się od wyznaczenia daty ślubu Marianny i Walerego.

Akt II:

scena I - Orgon wypytuje Mariannę, jak się jej podoba Tartuffe.

scena II - Doryna jest świadkiem, jak Orgon nakazuje córce poślubić Tartuffe'a.

scena III - Doryna wypomina Mariannie jej uległość wobec ojca.

scena IV - Kłótnia Walerego i Marianny zażegnana przez Dorynę.

Akt III:

scena I - Damis zwierza się Dorynie z zamiaru rozprawienia się z Tartuffe'm.

scena II - Po raz pierwszy pojawia się Tartuffe, Doryna umawia go na spotkanie z Elmirą.

scena III - Elmira chce, abyTartuffe zrezygnował ze ślubu z Marianną, a zafascynowany urodą kobiety świętoszek próbuje nakłonić ją do cudzołóstwa.

scena IV - Świadkiem molestowania macochy jest Damis, który chce o wszystkim opowiedzieć ojcu.

scena V - Nadchodzi Orgon i wysłuchuje oskarżenia syna.

scena VI - Udawana pokora Tartuffe'a przekonuje Orgona, że jest on niewinną ofiarą oskarżenia, więc w złości wydziedzicza syna i wypędza go z domu.

scena VII - Tartuffe manipuluje Orgonem, zabezpieczając się przed innymi oskarżeniami, a ten, wzruszony i rozczulony,  zamierza uczynić go swoim spadkobiercą.

Akt IV:

scena I - Kleant bezskutecznie próbuje skłonić Tartuffe'a do zażegnania sporu ojca z synem. 

scena II - Doryna prosi Kleanta o pomoc w sprawie małzeństwa Marianny.

scena III - Marianna błaga ojca, by nie wydawał jej za Tartuffe'a (woli klasztor), a Elmira postanawia udowodnić mężowi obłudę świętoszka.

scena IV - Orgon ukrywa się pod stołem.

scena V - Elmira prowokuje Tartuffe'a do miłosnych wyznań, a on obnaża swoją obłudę słowami wcale ten nie grzeszy, kto grzeszy w sekrecie  oraz wyśmiewa naiwność Orgona.

scena VI - Orgon jest oburzony hipokryzją Tartuffe'a, ale Elmira uważa, że ma jeszcze za mało dowodów.

scena VII - Gdy Tartuffe bierze się do całowania Elmiry, rozgniewany Orgon wyrzuca go z domu, ale świętoszek grozi mu zemstą.

scena VIII - W rozmowie z żoną Orgon wyznaje, że zapisał majątek Tartuffe'owi, ale nie to jest najgorsze.

Akt V:

scena I - Orgon przyznaje się Kleantowi do powierzenia Tartuffe'owi  szkatułki zawierającej dokumenty Argasa (przyjaciela), które ten dał mu na przechowanie.  Za ich posiadanie groziła kara śmierci.

scena II - Damis odgraża się, że zabije Tartuffe'a, ale Kleant go hamuje.

scena III - Pani Pernelle nie wierzy w oskarżenia syna i ku jego rozpaczy konsekwentnie broni świętoszka.

scena IV - Przybywa wożny sądowy, pan Zgoda, z nakazem, by rodzina Orgona do rana opuściła dom będący własnością Tartuffe'a.

scena V - Wobec takich dowodów pani Pernelle zmienia zdanie o świętoszku.

scena VI - Walery przybiega z ofertą pomocy Orgonowi w ucieczce przed aresztowaniem, bo Tartuffe przekazał księciu powierzone mu w zaufaniu niebezpieczne dokumenty.  

scena VII - Przybywa Tartuffe w towarzystwie oficera gwardii, by aresztować Orgona. Jednak oficer, po wysłuchaniu oskarżeń oszukanych ludzi, aresztuje świętoszka jako znanego oszusta, którego zdemaskował sprawiedliwy, mądry i miłosierny książę.

scena VIII - Szczęśliwe zakończenie - Kleant radzi Orgonowi odpuścić winy Tartuffe'a i okazać wdzięczność księciu, a Orgon docenia zasługi Walerego i zamierza ożenić go z córką.

5. Ważne problemy poruszone w "Świętoszku"

- fałszywa pobożność; obłuda, hipokryzja (postać Tartuffe'a)

- rozrzutne i puste życie mieszczan (wizyty domowe, stroje, rozliczna służba, ostentacyjne bogactwo, prostackie rozrywki np. uczona małpa, marionetki - mówią o tym pani Pernelle i Doryna)

- uzależnienie dorosłych dzieci od rodziców np. przymusowe związki małżeńskie (sprawa Marianny)

- pochwała panującego władcy - króla (przemowa oficera gwardii)

6. Rodzaje komizmu w "Świętoszku"

- komizm słowny np. wszelkie informacje o Tartuffe Orgon komentuje słowem "Biedaczek"

- komizm postaci np. dowcipna i mądra pyskata służąca Doryna, naiwny zaślepiony Orgon 

- komizm sytuacyjny np. udawana skromność Tartuffe'a na widok biustu Doryny

7. Dydaktyczna wymowa "Świętoszka", czyli ważne cytaty:

Ta właśnie wypowiedź Kleanta piętnująca chciwość i obłudę kleru stała się przyczyną klopotów Moliera. (Tu macie tekst w tłumaczeniu Kazimierza Zalewskiego. Możecie też zetknąć się z tlumaczeniem Tadeusza Boya-Zeleńskiego - jest inne, ale w gruncie rzeczy porusza te same zagadnienia:  udawana pobożność, używanie religii do zdobycia majątku, niszczenie oponentów i przeciwników. 

KLEANT:

Ale za to pogardy godzien, nie uznania

Ten, kto się pobożnością udaną zasłania.

Nikczemni komedianci, szarlatani podli,

Z których każdy po to się tak namiętnie modli,

Ażeby tej modlitwy użyć za narzędzie

Do swych celów niegodnych i to, co jest wszędzie

Najszczytniejszym dla ludzi, wielkim i podniosłem,

U nich stało się handlem, nikczemnym rzemiosłem.

Pieniądze i godności, oto są ich cele,

Za to się biją w piersi i modlą w kościele,

Aby w zręcznie osnutym tej obłudy wątku,

Idąc niebieskim szlakiem dojść aż do majątku.

Każdy, modląc się, poszcząc, przy tym żebrze dzielnie,

A będąc w świcie króla — zaleca pustelnie.

Pod zasłoną pokory zasypują błotem;

Mściwość, gwałtowność, skąpstwo zwykłym ich przymiotem.

Zgubią kogo, lub straszną dokuczą mu męką,

Dowodząc, że to Pan Bóg kierował ich ręką

I przekonają wszystkich, że zgubić potrzeba

Kogoś, bo to jest wielka zasługa dla nieba.

A tym niebezpieczniejsza jest ta broń zdradziecka,

Że schylać głowę przed nią uczą nas od dziecka,

I ta zemsta straszliwa musi im ujść płazem,

Bo oni poświęcanym mordują żelazem.